‘Magnifica Humanitas’: Nhìn vào khuôn mặt của Đức Kitô để thấy sự thật về con người

Đúng như dự đoán, Thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng Leo XIV, dù có phạm vi tiếp cận rộng lớn, nhưng chủ yếu tập trung vào sự trỗi dậy của Trí tuệ Nhân tạo (AI). Ngài định nghĩa AI là một trong những res novae – "những điều mới mẻ" – mà thế giới hiện đại đang phải đối mặt, tương tự như cách Đức Giáo hoàng Leo XIII từng đối diện với những biến động thời đại của ông trong Thông điệp Rerum Novarum ban hành cách đây đúng 135 năm.

Ngay từ đầu và một lần nữa ở phần kết của Magnifica Humanitas, Đức Giáo hoàng Leo XIV mô tả thời điểm hiện tại là một "sự chuyển dịch thời đại" và một "thay đổi mang tính bước ngoặt" – lặp lại ngôn ngữ mà Đức Giáo hoàng Phanxicô từng thường xuyên sử dụng. Do đó, văn kiện này không nhìn nhận AI như một công nghệ mạnh mẽ thông thường xuất hiện trong một kỷ nguyên biến đổi (nơi các phát triển diễn ra trong một khung cấu trúc ổn định), mà là một "sự chuyển dịch thời đại" thực sự, nơi các mảng kiến tạo xã hội của thế giới đang rung chuyển dưới chân chúng ta.

Theo đó, Đức Giáo hoàng nhấn mạnh rằng Kitô hữu không thể chỉ "đứng nhìn và chờ đợi, quan sát từ xa và hy vọng vào điều tốt đẹp nhất." Ngài tin rằng có một điều gì đó sâu sắc hơn đang diễn ra chứ không chỉ là sự xuất hiện của một công nghệ ưu việt, và nhân loại cần có tư duy cũng như hành động phối hợp một cách nghiêm túc.

Học thuyết Xã hội Công giáo trong "Bước ngoặt Văn minh"

Học thuyết xã hội hiện đại của Giáo hội đã hình thành và phát triển suốt 135 năm qua chính trong quá trình chuyển giao văn minh vĩ đại này, khi Kitô giáo ngày càng bị đẩy lùi khỏi vị trí là tầm nhìn quản trị cốt lõi của nền văn hóa phương Tây. Thực tế đó cung cấp một chìa khóa quan trọng để đọc các thông điệp xã hội nói chung và văn kiện này nói riêng.

Học thuyết xã hội Công giáo bắt nguồn từ mầu nhiệm cứu độ và những chân lý vĩnh cửu của Tin Mừng, nhưng không chỉ gói gọn trong đời sống nội bộ của Giáo hội. Đức Leo XIV đã nêu rõ điều này khi trích dẫn lời Thánh Giáo hoàng Gioan XXIII: Dù "sứ mệnh hàng đầu của Giáo hội là thánh hóa và loan báo các phúc lộc vĩnh cửu, Ngài không bỏ qua những nhu cầu cụ thể trong đời sống hàng ngày của con người." Do đó, một thông điệp xã hội không chỉ dành riêng cho người Công giáo thảo luận với nhau, mà hướng đến tất cả những người có thiện chí, bao gồm cả những người ngoài Giáo hội. Điều này định hình cả ngôn ngữ lẫn phương pháp tiếp cận của văn kiện.

Đức Giáo hoàng lập luận rằng học thuyết xã hội Công giáo phải sử dụng một "ngôn ngữ mang tính phúc âm" có khả năng trình bày các nguyên tắc từ Tin Mừng theo cách có thể áp dụng vào xã hội đương đại thông qua cái gọi là "tiêu chuẩn phân định".

Nhận thức rõ điều này sẽ giúp chúng ta tránh được một sai lầm nghiêm trọng rất phổ biến: giản lược nội dung Tin Mừng bằng cách coi học thuyết xã hội và công bằng xã hội là toàn bộ Tin Mừng. Sự giản lược này dễ dẫn đến chủ nghĩa không tưởng (utopianism) – quan niệm cho rằng mục tiêu tối hậu của Kitô giáo là xây dựng một trật tự xã hội hoàn hảo, hòa bình cho tất cả mọi người ngay tại trần thế này, bên trong ranh giới của lịch sử.

Đức Giáo hoàng liên tục cảnh báo chống lại sự cám dỗ đó. Vương quốc Thiên Chúa không thể được thiết kế hay dàn dựng thông qua chính trị hay công nghệ; vương quốc ấy đến nhờ hành động và ân sủng của Đức Kitô, chứ không thể đạt được bằng nỗ lực đơn thuần của con người.

Công nghệ và Quyền lực: AI dưới góc nhìn Nhân học

Trọng tâm của văn kiện nằm ở chương ba trong số năm chương: "Công nghệ và Thống trị: Sự Cao cả của Nhân loại dưới Ánh sáng từ những Lời hứa của AI". Tại đây, Đức Leo XIV giải quyết một cách rõ ràng những câu hỏi sâu sắc về mặt con người xung quanh trí tuệ nhân tạo – những vấn đề vốn đang gây ra nhiều bất an.

Trích dẫn triết gia Romano Guardini, ngài nhận xét: "Con người đương đại chưa được huấn luyện để sử dụng quyền lực một cách đúng đắn."

Đức Giáo hoàng không quỷ hóa các công nghệ mới, nhưng lưu ý rằng chúng cần được định hướng phù hợp với thực tế của căn tính con người, kẻo chúng quay lại chống dập và hủy hoại nhân loại. Ngài kêu gọi tất cả các bên cân nhắc xem chúng ta đang xây dựng một thế giới xã hội như thế nào: Đó sẽ là một Tháp Babel mới được xây trên lòng kiêu hãnh và quyền lực của một số ít người, hay là một nỗ lực hợp tác để tái thiết thành Jerusalem dựa trên những chân lý về con người vốn có nguồn gốc từ Thiên Chúa (như hình tượng ngôn sứ Nehemiah)?

Đức Giáo hoàng định nghĩa AI một cách khéo léo trước hết bằng những gì mà nó không phải. "Trí tuệ" nhân tạo khác biệt hoàn toàn về bản chất so với trí tuệ của con người. Ngài viết:

"Cái gọi là trí tuệ nhân tạo không trải qua các kinh nghiệm thực tế, không có cơ thể, không cảm nhận được niềm vui hay nỗi đau, không trưởng thành qua các mối quan hệ, và không thể hiểu từ bên trong thế nào là tình yêu, công việc, tình bạn hay trách nhiệm."

Chúng cũng không có lương tâm đạo đức hay phải chịu trách nhiệm về hành động của mình.

Sự khẳng định về tính độc nhất của con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa, cùng nhu cầu bảo vệ phẩm giá cơ bản của mỗi cá nhân, trở thành tuyên bố nhân học trung tâm của thông điệp. Đức Giáo hoàng đối đầu trực tiếp với các trào lưu tư tưởng vị nhân sinh tiến hóa (transhumanist) và hậu nhân sinh (posthumanist) – những tư tưởng đang ngày càng coi các giới hạn của con người như "sự bất lực, bệnh tật, tuổi già, đau khổ, sự tổn thương" là những khuyết tật cần bị loại bỏ, thay vì nhìn nhận đó là những điều kiện giúp con người trưởng thành, hiệp thông với tha nhân, học cách bao dung và cuối cùng là hướng đến việc thờ phượng Thiên Chúa.

Một cuộc khủng hoảng mang tính Tâm linh và Văn minh

Chính ở điểm này, thông điệp trở nên đặc biệt sắc sảo. Đức Giáo hoàng chỉ ra một mối nguy hiểm hiện hữu rõ ràng: việc chìm đắm trong thế giới kỹ thuật số có thể khiến con người dần dần "mất đi khao khát hình thành những kết nối thực sự giữa người với người". Vì vậy, cuộc khủng hoảng do AI đặt ra không đơn thuần là vấn đề kinh tế hay chính trị. Đó là cuộc khủng hoảng tâm linh và văn minh. Nó chạm đến cách con người tự thấu hiểu chính mình.

Vì lý do đó, Đức Thánh Cha đưa ra lời kêu gọi trực tiếp đến những nhà phát triển công nghệ, thúc giục họ thực thi trách nhiệm và sự nghiêm túc đạo đức tương xứng với quyền lực to lớn mà họ đang nắm giữ. Ngài cũng kêu gọi những người có tầm ảnh hưởng và thẩm quyền suy nghĩ sáng tạo về cách "giải giáp" các quyền lực mới này, để chúng không hủy diệt chính nhân tính mà chúng đang cố gắng tôn vinh và trao quyền.

Thông điệp cũng đề cập đến một loạt các vấn đề liên quan bị định hình bởi công nghệ mới nổi: truyền thông, giáo dục, lao động, thất nghiệp và chiến tranh. Những suy tư của Đức Giáo hoàng về tầm quan trọng của gia đình như là nền tảng của xã hội dân sự và việc giáo dục người trẻ là đặc biệt quan trọng, mặc dù người ta có thể kỳ vọng ngài phát triển sâu hơn nữa, xét bối cảnh công nghệ số đang định hình lại mạnh mẽ đời sống gia đình và chính sự phát triển của con người.

Văn kiện kết thúc một cách tốt đẹp bằng việc chuyển từ lời kêu gọi chung tới tất cả những người có thiện chí sang một lời nhắn nhủ đặc biệt mang tính Kitô giáo. Đức Giáo hoàng hướng ánh nhìn của người đọc về chính Đức Kitô:

"Là một tín hữu giữa các tín hữu, tôi mời gọi mọi người hãy chiêm ngưỡng, nơi dung mạo của Con Thiên Chúa, sự cao cả của nhân loại – điều cũng sẽ chiếu tỏa ánh sáng vào kỷ nguyên của AI."

Phần kết đó mạc khải mối bận tâm sâu sắc nhất của toàn bộ Thông điệp. Giáo hội không tiếp cận trí tuệ nhân tạo như một bài toán kỹ thuật, hay một thách thức về mặt pháp lý. Giáo hội tiếp cận nó như một câu hỏi về chính con người.

Trong một thời đại mà xã hội ngày càng bị cám dỗ đo lường giá trị con người bằng hiệu suất, sự tối ưu hóa và quyền lực, Đức Giáo hoàng Leo XIV khẳng định rằng sự thật trọn vẹn nhất về con người cuối cùng và hoàn toàn nhất được mạc khải nơi khuôn mặt của Chúa Giêsu Kitô.

Tác giả: Đức ông James Shea | National Catholic Register | Ngày 26 tháng 5 năm 2026