Đức Giáo hoàng Lêô XIV nâng Thánh Thể trong Thánh lễ tại Đền thánh Đức Mẹ Rotonda ở Albano Laziale, Ý, ngày 17 tháng 8 năm 2025. Ảnh: CNS/Lola Gomez. Minh họa: America Media.
Phụng vụ nằm ở trung tâm của các cuộc chiến văn hóa Công giáo có lý do của nó: Đây là vấn đề có tính sống còn. Như Đức Hồng y Joseph Ratzinger từng viết vào năm 1997: “Giáo hội đứng vững hay sụp đổ cùng với phụng vụ… Việc cử hành phụng vụ thánh đích thực là trung tâm của mọi công cuộc canh tân Giáo hội.” Do đó, không có gì bất ngờ khi người Công giáo có những quan điểm mạnh mẽ, và đôi khi trái chiều, về nghệ thuật cử hành phụng vụ (ars celebrandi), đặc biệt là sau cuộc cải cách phụng vụ của Công đồng Vatican II.
Thế nhưng, mọi chuyện không nhất thiết và thực sự không nên tiếp diễn theo cách này. Bí tích Thánh Thể là bí tích hiệp nhất của các tín hữu trong nhiệm thể Chúa Kitô. Việc Thánh lễ thường xuyên trở thành nơi tranh chấp là một vết thương trong sự hiệp thông của Giáo hội và là trở ngại cho sứ vụ loan báo Tin Mừng.
Phản ứng mạnh mẽ nhất trong những năm gần đây đối với tình trạng chia rẽ phụng vụ diễn ra vào năm 2021 qua Tông thư dạng Tự sắc Traditionis Custodes của Đức Giáo hoàng Phanxicô. Văn kiện này hạn chế việc sử dụng Sách Lễ tiền Vatican II và thu hồi các quyền hạn mà Đức Giáo hoàng Biển Đức XVI từng nới lỏng đối với Thánh lễ thường được gọi là Lễ tiếng Latinh truyền thống. Tuy nhiên, cả Đức Phanxicô lẫn Đức Giáo hoàng Lêô XIV đều lưu ý đến sự cần thiết của sự hiệp nhất hữu hình rõ nét hơn và sự cẩn trọng khi cử hành Nghi thức Rôma theo Sách Lễ hiện hành.
Trong loạt bài giáo lý về Hiến chế Phụng vụ Thánh (Sacrosanctum Concilium) của Vatican II tại các buổi tiếp kiến chung hàng tuần, Đức Lêô đã kêu gọi các linh mục “luôn tôn trọng các bản văn và quy tắc phụng vụ; lòng tôn trọng này bắt nguồn từ thái độ nội tâm mở ra và tin tưởng vào Thiên Chúa, thể hiện sự khiêm nhường trước sự vĩ đại của Ngài và lòng trung thành chân thành với sự hiệp thông của Giáo hội.” Ngài đã nhắc lại lời kêu gọi đó trong bức thư gửi Đức Hồng y Arthur Roche, người đứng đầu cơ quan phụng vụ Vatican ngày 29 tháng 6, nhấn mạnh: “Để thúc đẩy việc cử hành xứng đáng các mầu nhiệm thánh, chúng ta phải nhấn mạnh sự cần thiết của lòng trung thành với các bản văn và chỉ dẫn đã được phê chuẩn.”
Ở điểm này, Đức Lêô tiếp nối vị tiền nhiệm của mình. Dù Đức Giáo hoàng Phanxicô từng được biết đến với việc chỉ trích các “linh mục cứng nhắc”, ngài không coi việc tùy tiện ứng biến lời nguyện trong Thánh lễ là phương thuốc trị thói cứng nhắc. Trong Desiderio Desideravi, Tông thư năm 2022 về đào tạo phụng vụ, Đức Phanxicô đã viết: “Mọi khía cạnh của việc cử hành [Thánh lễ] phải được chăm chút cẩn thận (không gian, thời gian, cử chỉ, lời nói, đồ dùng, phẩm phục, thánh ca, âm nhạc…) và mọi quy tắc chữ đỏ (rubric) đều phải được tuân giữ.”
Đúng là mức độ lan tràn của các lạm dụng phụng vụ trong các Thánh lễ hậu Vatican II thông thường đã bị một số người thổi phồng quá mức. Họ mượn những sai lệch này để giải thích lý do vì sao một nhóm nhỏ nhưng ồn ào các tín hữu Công giáo vẫn tha thiết gắn bó với Thánh lễ Latinh truyền thống. Thậm chí đã hình thành hẳn một “ngành công nghiệp” chuyên lên án các buổi phụng vụ “thiếu tôn nghiêm”, như thể bất kỳ sự chệch hướng nào khỏi quy chuẩn chữ đỏ, dù lớn hay nhỏ, đều góp phần làm mất uy tín của chính công cuộc cải cách phụng vụ Vatican II. Tuy nhiên, ngay cả khi người Công giáo có bắt gặp một Thánh lễ bị méo mó do phớt lờ chữ đỏ, thì việc tìm kiếm một Thánh lễ cử hành sốt sắng theo Nghi thức Thông thường (ordinary form) chắc chắn vẫn dễ dàng và thực tế hơn nhiều so với việc cố gắng đảm bảo Thánh lễ tiền Vatican II luôn sẵn có như một lựa chọn thường xuyên cho mọi người Công giáo ở khắp mọi nơi.
Dù các trường hợp tệ hại nhất may mắn là rất hiếm, nhiều người Công giáo từng tham dự những buổi phụng vụ mà ở đó linh mục—dù thường có thiện ý—đã không tuân theo đúng bản văn quy chuẩn. Họ có thể tự ý thay đổi lời nguyện Thánh Thể nhằm đáp ứng nhu cầu mục vụ; loại bỏ các tước xưng như “Chúa” hay “Cha” để giảm thiểu tính độc quyền giới tính; hoặc nhân danh tính dung nạp để ủy thác cho giáo dân những hành động vốn dành riêng cho linh mục. Hoặc đơn giản là họ đưa ra một “lời phát biểu khai mạc” khi Thánh lễ bắt đầu, bình luận về các bài đọc, sự kiện trong ngày, thời tiết hay trận bóng đá tối qua nhằm làm cho Thánh lễ trở nên “gần gũi mang dấu ấn cá nhân”.
Người Công giáo nên suy ngẫm vì sao cả Đức Lêô và Đức Phanxicô đều gọi những sai lệch như vậy là một vấn đề. Dù việc dập tắt những chỉ trích nhắm vào Thánh lễ hậu Vatican II có thể là một kết quả tích cực ngoài dự kiến từ kỷ luật phụng vụ nghiêm ngặt hơn, các giáo hoàng còn có lý do sâu xa hơn để kêu gọi lòng trung thành với các chữ đỏ quy chuẩn.
Thứ nhất, cử hành Thánh Thể là cơ hội trọn vẹn nhất để người Công giáo thờ phượng và gặp gỡ Đức Kitô hằng sống. Đức Giáo hoàng Phanxicô thậm chí đã nói rằng việc đi chệch khỏi các lời nói và cử chỉ do Giáo hội quy định tương đương với hành vi “tước đoạt khỏi cộng đoàn những gì thuộc về họ; cụ thể là mầu nhiệm vượt qua được cử hành theo đúng nghi thức do Giáo hội ấn định.” Khi các tín hữu ngồi dưới hàng ghế nhà thờ biết rõ và nhận được những gì họ trông đợi, họ sẽ ít bị phân tâm hơn và có thể bước vào mầu nhiệm trung tâm của Thánh lễ một cách trọn vẹn hơn.
Dù linh mục có thiện ý đến đâu khi đi chệch khỏi chữ đỏ quy chuẩn, thực tế là quyết định đó chỉ do một mình ngài đưa ra và thường khiến sự chú ý dồn về phía cá nhân ngài. Có một từ để chỉ điều này: chủ nghĩa giáo sĩ trị.
Thứ hai, việc tự ý lệch chuẩn khỏi quy tắc phổ quát vốn thuộc về tất cả chúng ta cho thấy các linh mục ấy đã đánh mất sự khiêm nhường mà Đức Lêô nhấn mạnh là thiết yếu cho sự hiệp thông Giáo hội. Để ngăn chặn tình trạng “chủ nghĩa chủ quan vốn là hoa trái của thị hiếu cá nhân lên ngôi thống trị”, Đức Phanxicô đã viết trong Desiderio Desideravirằng các linh mục phải mở lòng và hòa nhịp với Chúa Thánh Thần đang hành động trong mỗi cử hành.
Sau cùng là mối bận tâm hàng đầu của Đức Lêô: sự hiệp nhất. Ngài viết: “Các cử hành phụng vụ không phải là những hành vi mang tính riêng tư, mà là những cử hành của Giáo hội, vốn là ‘bí tích hiệp nhất’.” Hầu hết người Công giáo đều từng trải nghiệm cảm giác kinh ngạc và bình an sâu sắc khi nhận ra rằng hàng triệu người trên khắp thế giới đang cùng nghe và đọc những lời kinh giống nhau mỗi Chúa Nhật, dù bằng nhiều ngôn ngữ khác nhau. Sự hiệp nhất đó còn mang chiều kích vũ trụ: Trong bài giáo lý của mình, Đức Lêô khẳng định rằng khi phụng vụ “được Chúa Thánh Thần cư ngụ, nó đưa chúng ta vào đời sống của Đức Kitô, biến chúng ta thành Nhiệm thể Ngài, và trong mọi chiều kích, nó thể hiện một dấu chỉ của sự hiệp nhất toàn thể nhân loại trong Đức Kitô.”
Khi cảnh báo về những lạm dụng phụng vụ “trong một số bộ phận của Giáo hội” sau công đồng, Đức Giáo hoàng Lêô không nhằm sửa chữa những gì Vatican II đã làm sai, mà trái lại, ngài đang nỗ lực đề cao cuộc cải cách phụng vụ đích thực của công đồng.
Trong bài giáo lý cuối cùng thuộc loạt bài về Sacrosanctum Concilium, Đức Giáo hoàng Lêô đã trích dẫn định nghĩa của Thánh Giáo hoàng Phaolô VI về phụng vụ: “nguồn mạch chính yếu của cuộc trao đổi thần linh mà qua đó sự sống của Thiên Chúa được thông ban cho chúng ta.” Đức Lêô cho biết chính xác tín đó đã thúc đẩy công đồng nhận ra sự cần thiết phải làm cho phụng vụ “trở nên dễ tiếp cận hơn đối với mọi tín hữu.”
Thánh lễ mời gọi “sự tham gia tích cực, trọn vẹn của toàn thể dân thánh Chúa.” Giáo hội biểu lộ chính mình cách trọn vẹn nhất khi điều này diễn ra. Các quy chuẩn chữ đỏ của Thánh lễ không phải là những khuôn mẫu chết nhắc, mà là phương tiện để các bản văn và nghi thức “bày tỏ rõ ràng hơn những thực tại thánh thiêng mà chúng biểu thị.” Vì vậy, chúng ta hãy “đọc chữ đen và làm theo chữ đỏ”, đồng thời tin tưởng rằng khi linh mục và dân thánh Chúa cùng nhau cử hành phụng vụ của Giáo hội với lòng trung thành tuyệt đối với các quy chuẩn ấy, Thiên Chúa sẽ tuôn đổ “muôn vàn ân sủng.”
Dịch: Americamagazine.org
Author
"Phúc thay ai khát khao nên người công chính, vì họ sẽ được Thiên Chúa cho thoả lòng." (Mt 5.6)
