Yếu tố tôn giáo trong cuộc chiến của Nga chống Ucraina

Phúc Nhạc | RVA

Nga có xâm lược Ucraina vào ngày 24 tháng Hai năm 2022 không? Câu trả lời phổ biến nhất trên toàn thế giới chắc chắn là có. Nhưng từ quan điểm của Mascơva thì không phải vậy. Tại đây, kể cả trong các giới giáo hội, người ta gọi “chiến dịch quân sự đặc biệt” là một “cuộc chiến giải phóng dân tộc của nhân dân Nga”, và “xét về phương diện tinh thần và luân lý” còn là một “cuộc thánh chiến”. Đó được xem là sứ mạng thiêng liêng của Nga nhằm bảo vệ thế giới khỏi sự dữ. Và Kiev - như là nơi khai sinh Chính thống giáo và văn hóa Nga trong thiên niên kỷ thứ nhất - giữ vai trò trung tâm trong câu chuyện này. Từ quan điểm Nga, việc Ucraina trong thế kỷ XXI muốn hoàn toàn hướng về phương Tây tự do và quay lưng lại với Mascơva là một sự báng bổ và là một vết thương nhức nhối.

Chống lại hệ tư tưởng phương Tây

Lãnh đạo tôn giáo tại Mascơva là Đức Thượng phụ Chính thống Nga Kirill I, người đã gọi Nga là “đối thủ tinh thần của nền văn minh phương Tây”. Theo vị giáo chủ này, cái gọi là nhân quyền của phương Tây thực chất nhằm phá hủy nền luân lý. Nga, trái lại, cống hiến cho thế giới một lựa chọn dựa trên các giá trị thay thế cho chủ nghĩa thế tục hiếu chiến.

Vị Thượng phụ Mascơva - người bị các quốc gia phương Tây áp đặt lệnh trừng phạt - ủng hộ chính sách và hệ tư tưởng siêu quốc gia của Tổng thống Vladimir Putin. Theo đó, Nga, Belarus và Ucraina hợp thành một không gian văn hóa và tinh thần rộng lớn, và nay cần được gom lại thông qua “chiến dịch quân sự đặc biệt”. Tình hình Giáo hội tại miền đông Ucraina bị chiếm đóng cho thấy điều này: ở đó, các hệ phái khác ngoài Chính thống Nga bị đàn áp.

Rạn nứt trong thế giới Chính thống giáo

Trong thế giới Chính thống giáo, Giáo hội Nga là giáo hội lớn nhất, chiếm khoảng một nửa trong tổng số 300 triệu tín hữu Chính thống. Việc Đức Thượng phụ chung Bartholomeos của Constantinople năm 2018 muốn quy tụ các Giáo hội Chính thống tại Ucraina thành một Giáo hội Chính thống Ucraina duy nhất, độc lập khỏi Mascơva, đã dẫn đến sự đoạn tuyệt giữa ngài và Thượng phụ Kirill.

Hiện nay, Tòa Thượng phụ Mascơva đầy thế lực và còn Tòa Constantinople được kính trọng nhưng yếu về chính trị đang cạnh tranh ảnh hưởng quốc tế. Nhiều lần, Đức Bartholomeos đã mạnh mẽ lên án cuộc chiến của Mascơva và cáo buộc Thượng Phụ Kirill là lạc giáo. Ngài không phải là vị lãnh đạo Giáo hội duy nhất làm như vậy. Tại chính Ucraina, chỉ còn một thiểu số nhỏ muốn thuộc về Chính thống Nga. Theo một cuộc khảo sát năm 2024, chỉ 5,6% người Ucraina tự nhận mình thuộc Giáo hội Chính thống Ucraina (trực thuộc Mascơva).

Cả Kiev cũng tỏ ra thiếu khoan dung

Tuy nhiên, trong thế giới Chính thống giáo, Mascơva vẫn mạnh hơn. Tại đây, Đức Thượng phụ Kirill cũng được hưởng lợi từ chính sách tôn giáo cứng rắn của Ucraina. Chính phủ Ucraina do tổng thống Zelensky lãnh đạo đã ban hành một đạo luật cho phép cấm các cơ sở của Giáo hội Chính thống Ucraina gốc Nga. Lý do: Giáo hội này chưa hoàn toàn tách khỏi Mascơva và có thể trở thành cửa ngõ cho kẻ thù. Giáo hội này phủ nhận điều đó, đã tuyên bố tách khỏi Mascơva và nhiều lần chỉ trích cuộc tấn công của Nga.

Các chuyên gia phương Tây cũng phê phán các biện pháp của chính phủ Kiev đối với Giáo hội Chính thống Ucraina gốc Nga,

Đức Giáo hoàng Phanxicô (2013-2025) đã công khai chỉ trích các biện pháp này vào tháng Tám năm 2024 như một sự hạn chế tự do tôn giáo. Việc các quốc gia hậu Xô-Viết, như Estonia và Moldova, gây áp lực lên Giáo hội Chính thống Nga trong nước mình càng làm gia tăng căng thẳng.

Vai trò gây tranh cãi của Đức Giáo hoàng

Đối với các giáo hội khác thì sao? Đức Giáo hoàng Phanxicô thường xuyên gây tranh luận. Dù ngài bày tỏ lòng cảm thông và liên đới với người Ucraina, nhưng những phát biểu tương đối mang tính thông cảm đối với vai trò của Nga - nhằm giữ mở cánh cửa đối thoại - lại gặp nhiều sự khó hiểu.

Ngay ngày hôm sau cuộc tấn công, ngày 24 tháng Hai, Đức Giáo hoàng đã đến Đại sứ quán Nga cạnh Tòa Thánh để kêu gọi chấm dứt bạo lực. Cử chỉ ngoại giao này cũng như lời nhắn nhủ Đức Thượng phụ Kirill “đừng trở thành người giúp lễ cho Putin” đều không đem lại kết quả. Sau đó, đặc phái viên của Đức Giáo hoàng là Đức Hồng y Matteo Zuppi chỉ có thể thương lượng được một số biện pháp nhân đạo hạn chế.

Đức Tổng giám mục Trưởng Sviatoslav Shevchuk, người đứng đầu Giáo hội Công giáo nghi lễ Đông phương tại Ucraina (hiệp thông với Tòa Thánh), thường xuyên lên tiếng với những lời kêu gọi mang tính yêu nước, mục vụ và cảnh báo, yêu cầu chấm dứt bạo lực và trừng phạt những kẻ chịu trách nhiệm. Đức Tổng giám mục cũng ít tỏ ra thông cảm với một số cử chỉ và lời nói của Đức Phanxicô.

Nhiều lần, ngành ngoại giao Tòa Thánh phải “giải thích lại” các phát biểu của Đức Giáo hoàng Phanxicô. Ngài từng gây tranh cãi khi đặt vấn đề liệu “tiếng sủa của NATO trước cửa Nga” có thể đã khiêu khích Mascơva tấn công hay không. Tháng Ba năm 2024, Đức Phanxicô còn cho rằng Ucraina nên bước vào đàm phán với “lá cờ trắng”.

Một vấn đề đặc biệt nhạy cảm là vai trò của Tòa Thượng phụ Mascơva trong Hội đồng Đại kết các Giáo hội Kitô, gọi tắt là WCC, nơi Giáo hội Chính thống Nga là thành viên. Tuyên bố của Đại hội WCC năm 2022, tại Karlsruhe, đã lên án cuộc xâm lược của Nga là một cuộc chiến phi pháp và phi luân, cũng như việc sử dụng ngôn ngữ tôn giáo để biện minh cho nó. Tuy nhiên, tại Genève, người ta đã không đạt được sự đồng thuận để loại Nga khỏi tổ chức này.