Từ Dân chủ Kitô giáo đến Dân chủ Hồi giáo?

Liệu các đảng chính trị Hồi giáo có thể đi theo con đường dân chủ hóa mà các đảng Dân chủ Kitô giáo châu Âu đã mở ra hay không? Những người hoài nghi cho rằng không thể, bởi Hồi giáo không có một định chế tương đương với Giáo hội Công giáo tập trung và có hệ thống phẩm trật. Nhưng trên thực tế, thành công của Dân chủ Kitô giáo ít dựa vào cấu trúc Giáo hội hơn nhiều, mà dựa vào các doanh nhân chính trị và những trí thức Công giáo theo khuynh hướng tự do hóa.

Budapest – Mùa hè này, Đảng Công lý và Phát triển (AKP) cầm quyền ở Thổ Nhĩ Kỳ đã suýt bị Tòa án Hiến pháp cấm hoạt động. Các công tố viên nhà nước cáo buộc rằng đảng này đang tìm cách “Hồi giáo hóa” đất nước và cuối cùng là thiết lập một chế độ thần quyền. Sau phán quyết, không chỉ những người ủng hộ AKP ăn mừng, mà cả những người ở phương Tây – những người coi AKP là hình mẫu cho một đảng “Dân chủ Hồi giáo” – cũng thở phào nhẹ nhõm.

Mô hình rõ ràng nhất cho một đảng tôn giáo ôn hòa – một đảng cam kết tuân thủ luật chơi dân chủ – chính là các đảng Dân chủ Kitô giáo ở Tây Âu và, ở mức độ thấp hơn, tại Mỹ Latinh. Tuy nhiên, những người phản đối khái niệm “dân chủ Hồi giáo” lập luận rằng người Công giáo châu Âu chỉ quay sang dân chủ khi có chỉ thị từ Vatican; và vì người Hồi giáo không có một hệ thống phẩm trật Giáo hội tương tự, nên Dân chủ Kitô giáo không phải là ví dụ thích hợp.

Nhưng lịch sử cho thấy các doanh nhân chính trị và những trí thức Công giáo theo khuynh hướng tự do hóa đã đóng vai trò quyết định trong việc hình thành Dân chủ Kitô giáo. Điều này gợi ý rằng các nhà cải cách Hồi giáo, trong những hoàn cảnh thích hợp, cũng có thể tạo ra một nền dân chủ Hồi giáo tương tự.

Các đảng Dân chủ Kitô giáo lần đầu xuất hiện ở Bỉ và Đức vào cuối thế kỷ XIX, như những nhóm lợi ích Công giáo có phạm vi hoạt động hẹp. Ban đầu, Vatican nhìn họ với sự nghi ngờ, coi việc các đảng tham gia bầu cử và thương lượng nghị viện là dấu hiệu của “chủ nghĩa hiện đại”.

Một bước ngoặt xảy ra với việc thành lập Đảng Nhân dân Ý năm 1919. Lãnh đạo của đảng, Don Luigi Sturzo, muốn thu hút tutti i liberi e forti – “tất cả những người tự do và mạnh mẽ”. Vatican, sau gần sáu mươi năm cấm người Công giáo Ý tham gia đời sống chính trị của nước Ý thống nhất, đã dỡ bỏ lệnh cấm. Tuy nhiên, Mussolini sớm đặt Đảng Nhân dân ngoài vòng pháp luật; hơn nữa, mối quan hệ giữa Vatican và đảng này vốn căng thẳng, và Tòa Thánh dường như thoải mái hơn khi ủng hộ các chế độ độc đoán thân Công giáo tại Áo hay Bồ Đào Nha.

Trong khi Dân chủ Kitô giáo hầu như không đạt được thành tựu chính trị giữa hai cuộc thế chiến, thì những thay đổi mang tính bước ngoặt đã diễn ra trong tư tưởng Công giáo. Đặc biệt, nhà tư tưởng Công giáo Pháp Jacques Maritainđã phát triển các lập luận giải thích vì sao Kitô hữu nên chấp nhận dân chủ và nhân quyền.

Trong thập niên 1920, Maritain từng gần gũi với phong trào cực hữu Action Française. Nhưng năm 1926, Giáo hoàng đã lên án phong trào này vì về bản chất đó là một tập hợp những người Công giáo vô tín, quan tâm đến chủ nghĩa dân tộc độc đoán hơn là Kitô giáo. Maritain chấp nhận phán quyết ấy và bắt đầu một hành trình tư tưởng đáng chú ý hướng về dân chủ.

Ông chỉ trích nỗ lực của nước Pháp muốn tự xem mình như một “thập tự chinh hiện đại”, qua đó chuốc lấy sự phẫn nộ của nhiều người Công giáo, đặc biệt là tại Hoa Kỳ. Quan trọng hơn, ông tái diễn giải một số tư tưởng của Aristotle và học thuyết luật tự nhiên thời trung cổ để xây dựng một quan niệm về nhân quyền. Ông cũng vận dụng triết học “nhân vị” (personalism), rất thịnh hành trong thập niên 1930, nhằm tìm con đường trung dung giữa chủ nghĩa tự do cá nhân và chủ nghĩa xã hội cộng đồng, và nhấn mạnh rằng “nhân vị” luôn có chiều kích tinh thần – điều mà chủ nghĩa tự do duy vật bị cho là bỏ qua.