Tôn giáo của Mark Twain: Từ hoài nghi đến tìm kiếm Đấng Tuyệt Đối

Trong nhiều thập kỷ, Mark Twain thường được xem như một biểu tượng của tinh thần hoài nghi tôn giáo, thậm chí là tiền thân của chủ nghĩa vô thần hiện đại. Cách hiểu này được củng cố mạnh mẽ sau khi truyện The Mysterious Stranger được xuất bản năm 1916, với cái kết u ám khẳng định rằng Thiên Chúa, vũ trụ và con người chỉ là một giấc mơ hư vô. Không ít học giả cho rằng tác phẩm ấy phản ánh sự suy sụp tinh thần và rơi vào chủ nghĩa hư vô của Twain ở cuối đời.

Tuy nhiên, những nghiên cứu văn bản sau này đã buộc giới học thuật phải xét lại cách đọc ấy. Năm 1962, học giả John Tuckey phát hiện bản The Mysterious Stranger xuất bản năm 1916 thực chất là một “sản phẩm biên tập gian lận”: nó được ghép từ ba bản thảo khác nhau của Twain, kèm theo những đoạn chuyển tiếp mà ông chưa từng viết. Đặc biệt, bản thảo No. 44, The Mysterious Stranger—vốn là tác phẩm hoàn chỉnh nhất và phản ánh ý hướng cuối cùng của Twain—lại có một kết thúc mang chiều kích siêu vượt, chứ không phải hư vô tuyệt đối.

Trong No. 44, nhân vật “Người Lạ” không được xác định là Satan. Trái lại, nhân vật này dẫn người kể chuyện đến một kinh nghiệm vượt lên trên những hình thức tôn giáo mê tín và giáo điều, để học cách “mơ những giấc mơ khác, và tốt đẹp hơn”. Thông điệp ấy không phủ nhận Thiên Chúa, mà phủ nhận những hình ảnh sai lạc về Thiên Chúa do con người dựng nên.

Thực ra, suốt cuộc đời mình, Mark Twain luôn giằng co giữa phê phán tôn giáo thể chế và một khát vọng thiêng liêng chân thành. Ông công kích sự mê tín, chủ nghĩa giáo điều và những “thứ phụ phẩm” làm hoen ố tôn giáo, nhưng không từ chối việc tìm kiếm “Đấng Tuyệt Đối” đích thực. Twain từng thú nhận rằng tham vọng thời trẻ của ông là trở thành “một nhà giảng thuyết Tin Mừng”, và ông luôn xem nghề văn của mình như một sứ mạng: dùng tài năng để “đánh thức lương tri con người”, kể cả bằng tiếng cười.

Chịu ảnh hưởng sâu đậm từ trào lưu Kitô giáo tự do thế kỷ XIX, Twain phân biệt rõ giữa “Tin Mừng của Đức Giêsu” và thứ tôn giáo cứng nhắc mà con người khoác lên Tin Mừng ấy. Về cuối đời, ông còn mở rộng tìm kiếm sang các truyền thống tôn giáo khác, đặc biệt là tư tưởng Ấn Độ giáo, nhưng vẫn tin vào một Thiên Chúa tối hậu, vượt trên mọi hình ảnh nhân loại.

Mark Twain không phải là một kẻ loan báo vô thần lạnh lùng. Ông là một con người khắc khoải, vừa nổi loạn vừa khao khát ánh sáng—một hành trình thiêng liêng rất gần với những thao thức của con người hiện đại hôm nay.