Tiến Hoá - Tiến Bộ và Con Người

Trong nhiều thập niên qua, khái niệm tiến hóa (evolution) thường được đặt đối lập với đức tin Kitô giáo, trong khi khái niệm tiến bộ (progress) lại được xem như sản phẩm thuần túy của lý trí và khoa học hiện đại. Bài viết Evolution or Progress? của Adam Neiblum góp phần làm rõ một sự phân biệt quan trọng: tiến hóa sinh học không đồng nhất với tiến bộ luân lý hay văn hóa. Ở điểm này, Kitô giáo không những không mâu thuẫn, mà còn hoàn toàn đồng thuận.

Tuy nhiên, khi bài viết đi xa hơn để phê phán nền tảng Kitô giáo như một nguồn gốc của “chủ nghĩa nhân loại trung tâm sai lạc” (anthropocentrism), thì cần có một sự phản biện nghiêm túc, cả về thần học lẫn triết học.

1. Công giáo không đồng nhất tiến hóa với tiến bộ

Giáo Hội Công giáo từ lâu đã phân biệt rõ ràng giữa tiến hóa sinh học và phẩm giá luân lý – thiêng liêng của con người. Thuyết tiến hóa, với tư cách là một lý thuyết khoa học về sự biến đổi của các loài, không bị Giáo Hội phủ nhận. Trái lại, từ Đức Piô XII (Humani Generis, 1950) cho tới Thánh Gioan Phaolô II và Đức Bênêđictô XVI, Giáo Hội nhìn nhận rằng tiến hóa là một giả thuyết khoa học nghiêm túc, miễn là không bị biến thành một ý thức hệ duy vật.

Điểm then chốt ở đây là:
tiến hóa mô tả cách thức sinh học, chứ không quyết định ý nghĩa tối hậu của con người.

Vì thế, khi tác giả khẳng định rằng tiến hóa “không có mục tiêu, không có hướng đi, không có cứu cánh”, Công giáo có thể đồng ý ở bình diện sinh học, nhưng không thể chấp nhận nếu điều này được mở rộng sang bình diện hiện sinh và luân lý.

2. Tiến hóa không có mục đích – nhưng tạo dựng thì có

Một điểm gây tranh cãi lớn trong bài báo là việc tác giả cho rằng việc nhìn con người như “đích điểm” của tiến hóa chỉ là tàn dư của thần học Kitô giáo được “thế tục hóa”.

Ở đây cần phân biệt rất rõ:

• Kitô giáo không dạy rằng con người là đích điểm sinh học của tiến hóa.
• Kitô giáo dạy rằng con người là đỉnh cao của tạo dựng về phẩm giá, vì được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa (Imago Dei).

Nói cách khác, con người không phải là “sản phẩm tối ưu nhất của tự nhiên”, mà là thụ tạo duy nhất có khả năng nhận biết, yêu mến và tự do hướng về Thiên Chúa. Điều này không phải là sinh học, mà là nhân học thần học.

Việc quy giản giáo huấn Kitô giáo thành một dạng “tự cao loài người” là một hiểu lầm căn bản. Trong truyền thống Công giáo, con người vừa được nhìn nhận là cao trọng, vừa là thụ tạo mong manh, sa ngã, cần được cứu độ. Không hề có thứ “tự mãn tiến hóa” như tác giả quy kết.

3. Nhân loại trung tâm: kiêu ngạo hay trách nhiệm?

Tác giả cho rằng việc xem con người là trung tâm đã dẫn đến sự tàn phá sinh quyển và khủng hoảng môi trường. Ở đây, phê phán này đúng một phần, nhưng nhắm sai đối tượng.

Giáo huấn Công giáo, đặc biệt trong thông điệp Laudato Si’ của Đức Phanxicô, đã nhiều lần lên án chủ nghĩa nhân loại trung tâm méo mó – thứ nhân loại trung tâm coi con người là kẻ thống trị vô trách nhiệm, khai thác thiên nhiên như đối tượng tiêu dùng.

Tuy nhiên, Công giáo không cổ võ phi nhân loại trung tâm (anti-anthropocentrism). Trái lại, Giáo Hội đề xuất một nhân loại trung tâm có trách nhiệm, trong đó con người là người quản lý (steward), không phải là kẻ sở hữu tuyệt đối.

Việc xóa bỏ vị trí đặc biệt của con người không giúp cứu trái đất; nó chỉ xóa bỏ nền tảng luân lý của trách nhiệm.

4. Tiến bộ luân lý không thể phát sinh từ tiến hóa sinh học

Bài báo đúng khi khẳng định rằng tiến hóa không bảo đảm tiến bộ. Lịch sử nhân loại – với chiến tranh, diệt chủng, bạo lực – là minh chứng rõ ràng.

Nhưng Công giáo đi xa hơn:
tiến bộ luân lý không thể được suy ra từ sinh học.

Không có gen nào tạo ra công lý.
Không có chọn lọc tự nhiên nào sinh ra lòng thương xót.
Không có thích nghi môi trường nào sản sinh phẩm giá con người.

Tiến bộ, nếu có, là kết quả của:

• lương tâm được giáo dục,
• tự do được soi sáng,
• và con người biết hướng mình về chân – thiện – mỹ.

Ở đây, đức tin Kitô giáo không đối lập với lý trí, mà bổ sung cho lý trí một chiều kích siêu việt, giúp con người không chỉ “sống sót”, mà sống cho điều đáng sống.

5. Con người không phải là “tai nạn của vũ trụ”

Khi tác giả nhấn mạnh rằng 99,9% các loài đều tuyệt chủng và con người không có gì bảo đảm cho tương lai, ông đúng về mặt sinh học. Nhưng khi ngụ ý rằng con người chỉ là một sự kiện ngẫu nhiên, không có ý nghĩa nền tảng, thì đây là một bước nhảy triết học không được chứng minh.

Đức tin Công giáo không phủ nhận sự mong manh của con người, nhưng khẳng định rằng:

con người có giá trị không phải vì tồn tại lâu, mà vì được yêu thương.

Ý nghĩa của con người không nằm ở chỗ “có sống sót hay không”, mà ở chỗ có sống đúng ơn gọi làm người hay không.

Tiến hóa cần được cứu chuộc bởi tiến bộ luân lý

Kitô giáo không sợ khoa học, không phủ nhận tiến hóa, và cũng không ảo tưởng về sự “tất yếu của tiến bộ”. Trái lại, đức tin Công giáo tỉnh táo hơn nhiều so với chủ nghĩa tiến bộ thế tục: con người có thể tiến bộ, nhưng cũng có thể sa đọa.

Tiến hóa cho con người khả năng.
Tự do cho con người lựa chọn.
Và luân lý – được soi sáng bởi lý trí và đức tin – quyết định hướng đi.

Nếu không có chiều kích siêu việt, tiến bộ chỉ là kỹ thuật.
Nếu không có luân lý, tiến hóa chỉ là sinh tồn.
Và nếu không có Thiên Chúa, con người rốt cuộc chỉ là một sinh vật thông minh nhưng không biết mình sống để làm gì.