Thiên Chúa, Tổ quốc và gia đình: những nhân đức mà chủ nghĩa tự do đã lãng quên

Trong tác phẩm Orthodoxy, nhà văn Công giáo G. K. Chesterton từng đặt ra một câu hỏi rất giản dị mà cũng vô cùng sâu sắc: “Chúng ta cảm ơn người khác vì những món quà sinh nhật, vậy tại sao lại không cảm ơn ai đó vì món quà là chính sự sống?” Câu hỏi ấy mở ra một trực giác căn bản: sự sống không chỉ là một quyền, mà trước hết là một món quà.

Trong diễn ngôn chính trị tự do hiện đại, ngôn ngữ của “lòng biết ơn” dường như ngày càng mờ nhạt. Chúng ta nói nhiều đến quyền – quyền tự do, quyền bình đẳng, quyền lựa chọn – nhưng ít nói đến những gì mình đã được ban. Thế nhưng, quà tặng luôn hàm ý một người trao ban, và việc đón nhận quà tặng đòi hỏi một thái độ đáp trả, chứ không thể dừng lại ở cảm xúc thoáng qua. Theo tác giả David Hahn, chính tại điểm này, chủ nghĩa tự do bộc lộ một thiếu hụt luân lý nghiêm trọng.

Trong truyền thống cổ điển, có ba nhân đức được xem là làm cho công bằng đạt tới sự viên mãn, bởi chúng liên quan đến những “món nợ” mà con người không bao giờ có thể hoàn trả trọn vẹn. Nhân đức thứ nhất, và cao nhất, là đạo thờ phượng (religion). Nhân đức này thừa nhận một chân lý căn bản: Thiên Chúa là Đấng trao ban mọi sự thiện hảo, và con người không thể hoàn trả Ngài bằng bất cứ điều gì ngang xứng. Cách đáp trả duy nhất là yêu mến và thờ phượng. Tuy nhiên, trong trật tự chính trị tự do hiện đại, tôn giáo thường bị gạt ra khỏi đời sống công cộng, như thể nó không còn nền tảng cho công ích.

Nhân đức thứ hai là lòng yêu nước (patriotism). Đây không phải là thứ chủ nghĩa dân tộc nông cạn hay việc phô trương biểu tượng, mà là sự nhìn nhận món nợ sâu xa đối với cộng đồng đã bảo vệ, giáo dục và hình thành nên ta. Không ai có thể hoàn trả đầy đủ cho tổ quốc những gì mình đã nhận, vì thế lòng yêu nước đích thực đòi hỏi tình yêu thể hiện qua trung thành và phục vụ.

Nhân đức thứ ba là hiếu thảo đối với cha mẹ. Sự sống và việc dưỡng dục mà cha mẹ trao ban là điều không thể hoàn trả tương xứng. Hiếu thảo, vì thế, không chỉ là cảm xúc, mà là sự tôn kính và dấn thân cụ thể.

Ba nhân đức này – thờ phượng, yêu nước và hiếu thảo – đặt nền tảng cho lòng biết ơn và hy sinh. Trái lại, chủ nghĩa tự do hiện đại thường đào tạo con người như những cá nhân tự lập tuyệt đối, ý thức mạnh về quyền lợi nhưng mờ nhạt về bổn phận. Hy sinh trở thành điều khó hiểu, bởi nó không thể quy giản thành hợp đồng hay sự đồng thuận: ta không chọn Thiên Chúa, không chọn cha mẹ, cũng không chọn nơi mình sinh ra, nhưng ta mắc nợ tất cả.

Khi chính trị chỉ xoay quanh “điều tôi được quyền có”, xã hội dễ rơi vào tình trạng bất ổn, cô đơn và khủng hoảng ý nghĩa. Công lý khi ấy không biến mất, nhưng trở nên cằn cỗi, thiếu sức sống. Như David Hahn gợi ý, một xã hội chỉ có thể thực sự thịnh vượng khi biết tái khám phá chân lý này: sự sống là quà tặng, và quà tặng ấy đòi hỏi một đời sống đáp trả bằng lòng biết ơn, trung thành và hy sinh. Trong một thời đại lãng quên những món nợ căn bản ấy, sống biết ơn có lẽ chính là một hành vi phản kháng âm thầm nhưng sâu sắc nhất.

Theo: Catholic Herald