Một nhóm giáo dân sống kỷ luật, có linh đạo riêng, có nhà sinh hoạt, thậm chí có lời cam kết nội bộ, rất dễ được gọi là “tu hội”. Một cộng đoàn dấn thân tông đồ mạnh mẽ cũng dễ bị gọi là “tu đoàn”. Ba tên gọi này rất dễ bị dùng lẫn. Theo Giáo luật 1983 Điều 298, các hiệp hội tín hữu là những thực tại “phân biệt với các tu hội đời sống thánh hiến và các tu đoàn tông đồ”.
Trước hết, hiệp hội giáo dân thuộc phạm vi hiệp hội tín hữu. Bản chất của nó là sự liên kết của các tín hữu để cổ võ đời sống Kitô hữu, phụng tự, giáo lý, bác ái, truyền giáo và thấm nhuần tinh thần Tin Mừng vào trật tự trần thế. Công đồng Vatican II mô tả rất rõ sự đa dạng của các hội đoàn giáo dân, có hội nhắm tới mục tiêu tông đồ rộng của Hội Thánh, có hội chuyên về truyền giáo và thánh hóa, có hội nhằm đưa tinh thần Kitô giáo vào đời sống xã hội. Quyền lập hội của giáo dân là một quyền phát sinh từ Bí tích Rửa tội, dù quyền ấy luôn phải được thực thi trong sự hiệp thông Hội Thánh.
Tuy nhiên, hiệp hội giáo dân không tự nó làm phát sinh đời sống thánh hiến. Giáo dân vẫn là giáo dân, và ơn gọi riêng của họ vẫn mang “tính trần thế” theo nghĩa thần học. Họ sống giữa nghề nghiệp, gia đình, xã hội, và được mời gọi thánh hóa thế giới từ bên trong. Tông huấn Christifideles Laici của Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II giải thích, chính hoàn cảnh sống giữa đời là nơi giáo dân nhận lãnh và thực hiện ơn gọi của mình. Vì vậy, một hiệp hội giáo dân có thể rất đạo đức, rất nghiêm túc, rất phong phú về linh đạo, nhưng về bản chất pháp lý nó vẫn không phải là tu hội đời sống thánh hiến.
Về điều kiện thành lập, nếu là hội tư, Giáo luật điều 299 cho phép các tín hữu lập hội bằng thỏa thuận riêng; tuy nhiên, để được Hội Thánh nhìn nhận chính thức, quy chế phải được nhà chức trách có thẩm quyền duyệt xét, và nếu muốn có tư cách pháp nhân thì phải có sắc lệnh chính thức theo Giáo luật điều 322. Nếu là hội công, chỉ nhà chức trách có thẩm quyền mới được thiết lập, nhất là khi hội đó nhân danh Hội Thánh giảng dạy giáo lý, cổ võ phụng tự công cộng hoặc theo đuổi những mục tiêu tự bản chất được dành riêng cho quyền bính Hội Thánh (x. điều 301). Ở cấp quốc tế, Tông hiến Praedicate Evangelium giao cho Bộ Giáo dân, Gia đình và Sự sống nhiệm vụ nhìn nhận hoặc thiết lập các nhóm và phong trào giáo dân có tính quốc tế, đồng thời chuẩn nhận quy chế của họ.
Khác hẳn với hiệp hội giáo dân, tu hội đời là một tu hội đời sống thánh hiến. Sống thánh hiến là một lối sống bền vững trong đó các tín hữu hiến dâng mình cách đặc biệt cho Thiên Chúa qua việc đảm nhận các lời khuyên Phúc Âm. Quyền bính có thẩm quyền của Hội Thánh có nhiệm vụ giải thích, điều hướng bằng luật và thiết lập các hình thức sống ổn định phát sinh từ các lời khuyên ấy. Hiến pháp tu hội phải xác định các dây ràng buộc thánh và thành viên sống trong những điều kiện bình thường của đời sống thế gian. Tông hiến Provida Mater Ecclesia của Đức Piô XII, văn kiện nền tảng của tu hội đời, cũng đặt loại hình này vào phạm vi tận hiến đích thực, chứ không phải chỉ là một hội đoàn đạo đức. Các tu hội đời như men trong bột, hiện diện giữa các thực tại xã hội để làm cho tinh thần Tin Mừng thấm vào bên trong thế giới.
Điều kiện thành lập vì thế cũng nghiêm ngặt hơn nhiều. Điều 579, trong bản văn đã được Đức Phanxicô sửa bằng tự sắc Authenticum charismatis, quy định rằng giám mục giáo phận chỉ có thể thành sự thiết lập một tu hội đời sống thánh hiến trong lãnh thổ mình khi đã có phép bằng văn bản của Tòa Thánh. Tông hiến Praedicate Evangelium xác nhận lại điều này khi trao cho Bộ Đời sống Thánh hiến và các Tu đoàn Tông đồ thẩm quyền phê chuẩn và cho phép việc thiết lập thành sự các tu hội hoặc tu đoàn thuộc luật giáo phận.
Còn với tu đoàn tông đồ, giống các tu hội đời sống thánh hiến, nhưng thành viên không có lời khấn dòng theo nghĩa chặt. Họ theo đuổi mục đích tông đồ riêng của tu đoàn, sống đời chung như anh chị em theo hiến pháp, và nhờ đó hướng đến đức ái trọn hảo.
Việc thành lập tu đoàn tông đồ cũng không đi theo lộ trình của hiệp hội giáo dân. việc thiết lập một tu đoàn tông đồ thuộc luật giáo phận cũng nằm trong khuôn khổ điều 579 đã được sửa đổi, tức cần phép bằng văn bản của Tòa Thánh. Ngoài ra, muốn lập một nhà hay một cộng đoàn địa phương thì phải có sự đồng ý trước bằng văn bản của giám mục giáo phận.
Nói gọn, hiệp hội giáo dân là một hình thức liên kết tông đồ của các tín hữu; tu hội đời là một hình thức đời sống thánh hiến sống giữa đời; còn tu đoàn tông đồ là một cơ cấu sống chung và hoạt động tông đồ có địa vị pháp lý riêng. Vì thế, tên gọi bên ngoài không đủ để xác định một nhóm là gì. Điều quyết định luôn là sắc lệnh thiết lập, quy chế hay hiến pháp đã được chuẩn nhận, và loại địa vị pháp lý mà Hội Thánh chính thức trao cho nhóm đó.
Author
Chuyên viết tin tức và bài phân tích về Giáo hội Công giáo và các vấn đề tôn giáo – xã hội quốc tế.
