Vạ tuyệt thông tiền kết, tiền lệ lịch sử và ranh giới hiệp thông của Giáo hội
Việc Hiệp hội Thánh Piô X (SSPX) dự kiến tiến hành các lễ tấn phong Giám mục mới vào ngày 1/7 đang làm sống lại một câu hỏi cũ nhưng chưa bao giờ hết nóng: nếu một cộng đoàn tự tấn phong Giám mục mà không có ủy nhiệm của Đức Giáo hoàng, liệu họ có bị vạ tuyệt thông không?
Để trả lời đúng, không thể chỉ nói “có” hay “không”. Câu hỏi này chỉ có thể được soi chiếu cách nghiêm túc qua ba lớp chồng lên nhau: tiền lệ lịch sử năm 1988, việc giải vạ năm 2009, và tình trạng giáo luật, mục vụ hiện nay của SSPX dưới thời Đức Giáo hoàng Phanxicô.
Đặc biệt, cần nói rõ một điểm then chốt thường bị hiểu sai: việc tự truyền chức Giám mục không phép của Đức Giáo hoàng mắc vạ tuyệt thông tiền kết, tức là tự động mắc vạ, chứ không phải chờ Tòa Thánh “tuyên bố” mới có hiệu lực.
Một vết cắt năm 1988
Ngày 30/6/1988, Đức Tổng Giám mục Marcel Lefebvre tấn phong Giám mục cho bốn linh mục của SSPX mà không có phép của Tòa Thánh. Theo giáo luật, ngay tại thời điểm nghi thức diễn ra, cả Giám mục truyền chức lẫn các Giám mục được truyền chức đã tự động mắc vạ tuyệt thông tiền kết (latae sententiae).
Ngày hôm sau, Bộ Giám mục công bố việc áp dụng hình phạt theo luật, và Đức Giáo hoàng John Paul II xác nhận trong Tông thư Ecclesia Dei (2/7/1988) rằng đây là một hành vi “bất hợp pháp” và mang tính “ly giáo”.
Điều cần nhấn mạnh là: Giáo hội không “đặt ra” vạ tuyệt thông sau biến cố, mà xác nhận một vạ đã phát sinh theo luật. Nguyên nhân sâu xa không chỉ là vi phạm kỷ luật, mà là ý nghĩa giáo hội học của hành vi ấy.
Trong Giáo hội Công giáo, Giám mục không đơn thuần là một chức vụ bí tích, nhưng là dấu chỉ hữu hình của sự hiệp thông: hiệp thông với Đức Giáo hoàng và với toàn thể hàng Giám mục. Khi một cộng đoàn “tự tạo” Giám mục ngoài sự ủy nhiệm của Đức Giáo hoàng, hành vi đó bị hiểu như một phủ định thực tế quyền tối thượng và cấu trúc hiệp thông của Giáo hội. Vì thế, chế tài áp dụng cũng ở mức nghiêm khắc nhất.
Năm 2009: giải vạ không đồng nghĩa “hợp thức hóa”
Đến năm 2009, dưới triều Đức Giáo hoàng Benedict XVI, Bộ Giám mục ban hành sắc lệnh giải vạ tuyệt thông tiền kết cho bốn Giám mục SSPX được tấn phong năm 1988.
Tuy nhiên, ngay sau đó, Đức Bênêđictô XVI đã làm rõ một điểm có tính quyết định: việc giải vạ chỉ thuộc bình diện kỷ luật, còn “vấn đề quy chế” của SSPX không chỉ là kỷ luật mà còn liên quan đến bình diện tín lý và giáo hội học. Vì thế, dù được giải vạ, SSPX vẫn không có địa vị giáo luật trong Giáo hội, không được công nhận như một cấu trúc hợp pháp.
Điểm này có ý nghĩa trực tiếp cho câu hỏi hôm nay. Giải vạ có nghĩa là gỡ bỏ một hình phạt đã phát sinh, chứ không phải là cấp phép cho các hành vi tương tự trong tương lai. Nó mở lại cánh cửa đối thoại và chữa lành một vết thương kỷ luật, nhưng không hề trao cho SSPX thẩm quyền tự duy trì hay mở rộng hàng Giám mục độc lập với Rôma.
Dưới thời Đức Phanxicô: mở đường mục vụ, nhưng “ranh giới Giám mục” vẫn giữ nguyên
Triều đại của Đức Giáo hoàng Francis thường được nhìn như một giai đoạn đặt ưu tiên mục vụ. Tòa Thánh tìm cách giảm bớt những bối rối lương tâm của các tín hữu gắn bó với SSPX, đặc biệt trong các bí tích liên quan trực tiếp đến đời sống luân lý và gia đình.
Năm 2016, trong Tông thư Misericordia et misera, Đức Phanxicô gia hạn – không ấn định thời hạn kết thúc – quyền để các linh mục SSPX giải tội hợp lệ cho tín hữu. Năm 2017, Phòng Báo chí Tòa Thánh công bố các hướng dẫn cho phép thiết lập con đường hợp thức để hôn phối có sự tham gia của SSPX trong những điều kiện nhất định, nhằm bảo đảm sự an tâm mục vụ.
Tuy nhiên, các nhượng bộ này cần được đọc đúng bản chất của chúng: giải pháp mục vụ chọn lọc, đặt “hàng rào an toàn” cho tín hữu, chứ không phải là sự chuẩn y toàn diện. Đặc biệt, không có bất kỳ nhượng bộ nào chạm đến vấn đề cốt lõi là tấn phong Giám mục.
Lý do rất rõ ràng. Một nhượng bộ mục vụ có thể xử lý tính hợp lệ và sự yên tâm của một bí tích ở cấp tín hữu. Nhưng việc tạo lập Giám mục lại đụng đến “kiến trúc hiệp thông” của toàn Giáo hội, bởi Giám mục là người được đặt vào mối dây hiệp thông pháp lý và hữu hình với Đức Giáo hoàng và toàn thể hàng Giám mục hoàn vũ.
Tình trạng hiện tại của SSPX với Vatican: không ly giáo, nhưng “bất thường”
Từ các văn kiện chính thức và cách diễn đạt nhất quán của Tòa Thánh, có thể tóm gọn tình trạng hiện nay của SSPX trong ba mệnh đề:
- Không bị coi là đang ở trong tình trạng ly giáo chính thức, đặc biệt sau việc giải vạ năm 2009.
- Không có quy chế giáo luật trong Giáo hội, chưa được công nhận như một cấu trúc hợp pháp.
- Có những nhượng bộ mục vụ giới hạn, nhưng không phải là sự “hợp pháp hóa toàn bộ”.
Nói ngắn gọn, Vatican đang giữ một thế cân bằng khó: không đóng sầm cánh cửa hiệp thông, nhưng cũng không trao “chìa khóa” của hàng Giám mục.
Nếu SSPX tự tấn phong Giám mục lần nữa: vạ tuyệt thông có “tự động” không?
Đây là điểm cần được nói rõ ràng và dứt khoát.
Về nguyên tắc giáo luật
Theo giáo luật hiện hành, việc tấn phong Giám mục không có ủy nhiệm của Đức Giáo hoàng là một trọng tội và mắc vạ tuyệt thông tiền kết (latae sententiae). Điều này có nghĩa là:
- Vạ phát sinh ngay tại thời điểm hành vi xảy ra
- Không cần chờ Tòa Thánh tuyên bố thì vạ mới có hiệu lực
- Việc tuyên bố (nếu có) chỉ mang tính xác nhận và công bố, không phải là điều kiện làm phát sinh vạ
Nói cách khác, không có “ngoại lệ thời Đức Phanxicô” cho việc tự truyền chức Giám mục.
Về cách Vatican có thể xử lý
Khác với năm 1988 – khi đối đầu công khai và căng thẳng bối cảnh hiện nay có đối thoại và các nỗ lực giảm xung đột. Vì thế, Tòa Thánh có thể chọn cách công bố và xử lý khác về mặt truyền thông. Nhưng điều đó không thay đổi thực tế giáo luật: vạ tuyệt thông tiền kết đã phát sinh.
Một phép thử cho cả hai phía
Theo The Catholic Herald, SSPX dự kiến tấn phong Giám mục mới ngày 1/7, với chính các Giám mục của họ đảm trách nghi thức, trong khi các trao đổi với Dicastery for the Doctrine of the Faith về vấn đề kế nhiệm dường như đang bế tắc.
Nếu điều này xảy ra, đó không chỉ là một quyết định nội bộ, mà là một phép thử nghiêm trọng:
- Với SSPX: họ chọn “giải pháp sinh tồn” bằng cách tự bảo đảm hàng Giám mục, hay chấp nhận kéo dài tình trạng bất thường để chờ một giải pháp hiệp thông?
- Với Vatican: làm sao giữ vững nguyên tắc hiệp thông giám mục mà không đẩy Giáo hội vào một cuộc đổ vỡ công khai gây tổn thương mục vụ?
Vạ tuyệt thông tiền kết – và vấn đề cốt lõi là hiệp thông
Từ lịch sử 1988, việc giải vạ năm 2009, và đường hướng mục vụ dưới thời Đức Phanxicô, có thể rút ra một kết luận rõ ràng:
- SSPX đã từng tự động mắc vạ tuyệt thông do các tấn phong bất hợp pháp năm 1988.
- Vạ ấy được giải năm 2009, nhưng không kéo theo quy chế giáo luật hay quyền tự truyền chức Giám mục.
- Dưới thời Đức Phanxicô, Vatican mở các cửa mục vụ, nhưng ranh giới Giám mục vẫn giữ nguyên.
- Vì thế, nếu SSPX tự truyền chức Giám mục hôm nay, họ sẽ tự động mắc vạ tuyệt thông tiền kết – và đó sẽ là một đòn nặng nề đối với nỗ lực hiệp thông vốn đã mong manh.
Sau cùng, vấn đề không chỉ là một điều khoản giáo luật, mà là câu hỏi căn bản: ai có quyền bảo đảm sự hiệp thông của hàng Giám mục trong Giáo hội Công giáo? Chính tại điểm này, mọi giải pháp “tự trị” đều chạm đến giới hạn mà Giáo hội không thể vượt qua.
Xem thêm:
Trung Khang
Trung Khang
Author
Chuyên viết tin tức và bài phân tích về Giáo hội Công giáo và các vấn đề tôn giáo – xã hội quốc tế.
