Quan hệ Việt Nam - Vatican: Triển vọng cho chuyến thăm lịch sử của Giáo Hoàng tới Việt Nam?

Quan hệ giữa Việt Nam và Tòa Thánh Vatican đã trải qua hành trình dài từ gián đoạn sau năm 1975 đến đối thoại tích cực và hợp tác thực chất trong những năm gần đây. Với cộng đồng Công giáo Việt Nam hơn 7 triệu tín hữu, mối quan hệ này không chỉ mang ý nghĩa ngoại giao mà còn gắn liền với đời sống tôn giáo và đóng góp xã hội của Giáo hội.

Từ đối thoại đến bước tiến quan trọng

Sau nhiều năm trao đổi qua Nhóm Công tác hỗn hợp Việt Nam - Tòa Thánh, hai bên đạt được bước ngoặt năm 2023 khi ký Thỏa thuận về Quy chế Đại diện Thường trú. Giáo hoàng Phanxicô (sau là Giáo hoàng Leo XIV) bổ nhiệm Tổng Giám mục Marek Zalewski làm Đại diện Thường trú đầu tiên của Tòa Thánh tại Hà Nội từ năm 2024. Đây là dấu hiệu rõ nét cho thấy quan hệ đang được nâng cấp, dù chưa đạt mức ngoại giao đầy đủ.

Việt Nam khẳng định chính sách tôn trọng tự do tín ngưỡng, tạo thuận lợi cho hoạt động của Đại diện Thường trú và Giáo hội Công giáo. Tòa Thánh đánh giá cao vai trò của Giáo hội trong các lĩnh vực từ thiện, y tế, giáo dục và phát triển xã hội tại Việt Nam.

Nhìn lại lịch sử quan hệ

• Trước năm 1975: Việt Nam (thời Việt Nam Cộng hòa) chưa có quan hệ ngoại giao chính thức với Tòa Thánh, chỉ có mối liên hệ qua các đại diện tôn giáo (như Khâm sứ Tòa Thánh đến năm 1975).
• Sau 1975 (thống nhất đất nước): Quan hệ bị gián đoạn hoàn toàn. Tòa Thánh không còn đại diện thường trú tại Việt Nam.
• Từ 1989-1990: Việt Nam bắt đầu mở cửa đối thoại với Tòa Thánh qua các chuyến thăm và tiếp xúc cấp cao.
• Từ 2007-2018: Các cuộc gặp giữa lãnh đạo Việt Nam (Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, Phó Thủ tướng Trương Hòa Bình...) với Giáo hoàng Benedict XVI và Phanxicô. Hai bên thành lập Nhóm Công tác hỗn hợp Việt Nam - Tòa Thánh để thảo luận quan hệ song phương và tình hình Giáo hội Công giáo Việt Nam.
• Năm 2011: Tòa Thánh bổ nhiệm Tổng Giám mục Leopoldo Girelli làm Đại diện không thường trú đầu tiên tại Việt Nam. Năm 2018, Tổng Giám mục Marek Zalewski thay thế.
• Tháng 7/2023: Nhân chuyến thăm Tòa Thánh của Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng, hai bên ký kết “Thỏa thuận về Quy chế của Đại diện Thường trú của Tòa Thánh và về Văn phòng Đại diện Thường trú của Tòa Thánh tại Việt Nam”. Đây là thỏa thuận đầu tiên cho phép Tòa Thánh có văn phòng đại diện thường trú tại Hà Nội sau gần 50 năm.
• Ngày 23/12/2023: Giáo hoàng Phanxicô bổ nhiệm Tổng Giám mục Marek Zalewski (người Ba Lan, trước đó là Đại diện không thường trú) làm Đại diện Thường trú đầu tiên của Tòa Thánh tại Việt Nam. Ngài bắt đầu hoạt động từ đầu năm 2024. Đây là bước nâng cấp quan hệ, dù chưa phải là đại sứ chính thức.

Việt Nam là quốc gia cộng sản duy nhất hiện nay cho phép Tòa Thánh có Đại diện Thường trú.

• Hai bên duy trì Nhóm Công tác hỗn hợp với các cuộc họp định kỳ (đến nay đã tổ chức đến phiên thứ XII vào tháng 9/2025 tại Vatican). Các cuộc họp đánh giá tiến triển quan hệ, tình hình Giáo hội Công giáo, và đóng góp của Giáo hội vào phát triển xã hội Việt Nam (như từ thiện, y tế, giáo dục).
• Các chuyến thăm cấp cao:
  • Chuyến thăm Việt Nam của Bộ trưởng Ngoại giao Tòa Thánh (Tổng Giám mục Paul Richard Gallagher) năm 2024.
  • Các cuộc gặp giữa lãnh đạo Việt Nam (Phó Chủ tịch nước Võ Thị Ánh Xuân, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn...) với Giáo hoàng Leo XIV (sau Phanxicô) và các quan chức Tòa Thánh năm 2025.
  • Hai bên thường xuyên trao đổi đoàn và tham vấn.

Quan hệ hiện nay được mô tả là tích cực, hữu nghị, tin tưởng lẫn nhau, với không khí đối thoại cởi mở. Tuy chưa có quan hệ ngoại giao đầy đủ, nhưng việc có Đại diện Thường trú là nền tảng quan trọng để tiến tới mức cao hơn trong tương lai.

Chuyến thăm của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn – Dấu mốc mới

Ngày 11/4/2026, trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Cộng hòa Italia, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã hội kiến Giáo hoàng Leo XIV và Thủ tướng Tòa Thánh, Hồng y Pietro Parolin tại Vatican.

Tại cuộc gặp, Chủ tịch Quốc hội chuyển thư mời thăm chính thức Việt Nam của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Giáo hoàng. Ông cũng gửi lời chúc tốt đẹp nhân dịp Lễ Phục sinh 2026 và bày tỏ mong muốn hai bên tiếp tục củng cố niềm tin, hiểu biết lẫn nhau, hướng tới nâng tầm quan hệ lên giai đoạn mới.

Giáo hoàng Leo XIV trân trọng cảm ơn, bày tỏ tình cảm tốt đẹp với đất nước và con người Việt Nam. Ngài đặc biệt nhắc đến bức tượng Đức Mẹ La Vang mặc áo dài được đặt tại vườn Vatican cách đây hai năm biểu tượng gắn kết tinh thần. Giáo hoàng xác nhận mong muốn thăm Việt Nam trong thời gian tới, coi chuyến thăm của Chủ tịch Quốc hội (chỉ 5 ngày sau khi nhậm chức) là dấu mốc quan trọng để tăng cường đối thoại về tình hình Công giáo tại Việt Nam và quan hệ song phương.

Cùng ngày, Chủ tịch Quốc hội cũng hội kiến Hồng y Pietro Parolin, trao đổi về hợp tác và tình hình Giáo hội Công giáo Việt Nam.

Triển vọng chuyến thăm lịch sử của Giáo hoàng Leo XIV

• Trong cuộc gặp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã chuyển thư mời thăm chính thức Việt Nam của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Giáo hoàng Leo XIV.
• Giáo hoàng Leo XIV bày tỏ lòng biết ơn, nói về tình cảm tốt đẹp với đất nước và con người Việt Nam (đặc biệt nhắc đến bức tượng Đức Mẹ La Vang mặc áo dài được đặt tại vườn Vatican cách đây 2 năm). Ngài xác nhận mong muốn sẽ thăm Việt Nam trong thời gian tới, coi đây là dịp để thể hiện sự gần gũi với cộng đồng Công giáo Việt Nam và củng cố quan hệ song phương.
• Giáo hoàng cũng đánh giá cao chuyến thăm của ông Trần Thanh Mẫn (chỉ 5 ngày sau khi nhậm chức), coi đây là dấu mốc quan trọng để hai bên tăng cường hiểu biết lẫn nhau.

Các yếu tố thuận lợi cho chuyến thăm

• Quan hệ Việt Nam – Tòa Thánh đang ở giai đoạn phát triển tốt nhất từ trước đến nay: đã có Đại diện Thường trú của Tòa Thánh tại Hà Nội (Tổng Giám mục Marek Zalewski) từ năm 2024, cơ chế Nhóm Công tác hỗn hợp hoạt động định kỳ (phiên XII vào năm 2025), và nhiều chuyến thăm cấp cao hai chiều.
• Việt Nam liên tục khẳng định tôn trọng tự do tín ngưỡng, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của Giáo hội Công giáo và Đại diện Tòa Thánh.
• Giáo hoàng Leo XIV đã nhiều lần bày tỏ mong muốn thăm Việt Nam (trước đó cũng nói với Phó Chủ tịch nước Võ Thị Ánh Xuân năm 2025). Chuyến thăm được xem là bước tiến quan trọng nhằm nâng tầm quan hệ, thậm chí hướng tới thiết lập quan hệ ngoại giao đầy đủ trong tương lai.
• Cộng đồng Công giáo Việt Nam (hơn 7 triệu người) rất mong đợi và coi đây sẽ là sự kiện lịch sử lớn (lần đầu tiên một Giáo hoàng thăm Việt Nam sau 1975).

Ý nghĩa rộng lớn hơn

Chuyến thăm tiềm năng đối với Nhà nước Việt Nam sẽ là minh chứng sống động cho chính sách của Việt Nam về tự do tôn giáo và đối ngoại đa phương hóa. Đồng thời, nó mở ra cơ hội để hai bên tiếp tục thúc đẩy Nhóm Công tác hỗn hợp (phiên tiếp theo dự kiến sẽ góp phần quan trọng) và hướng tới nâng cấp quan hệ lên mức cao hơn trong tương lai.

Quan hệ Việt Nam - Vatican hiện được mô tả là tích cực, hữu nghị và tin tưởng lẫn nhau. Với đà phát triển hiện tại và sự trao đổi cấp cao thường xuyên, một chuyến thăm của Giáo hoàng Leo XIV không chỉ là sự kiện tôn giáo lớn mà còn là bước tiến quan trọng góp phần vào quan hệ đối ngoại của Việt Nam.

Triển vọng đang rất rõ nét, và cộng đồng Công giáo cũng như dư luận Việt Nam đang mong chờ những thông tin cụ thể hơn trong thời gian tới. Chuyến thăm lịch sử này, nếu thực hiện, sẽ đánh dấu một chương mới đầy hy vọng trong quan hệ giữa Việt Nam và Tòa Thánh Vatican.