Những điều cần biết về Hồi giáo (Islam)

Hồi giáo (Islam) là một trong những tôn giáo lớn nhất thế giới và cũng là một truyền thống tôn giáo – văn hóa có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử, chính trị, nghệ thuật, luật pháp và đời sống xã hội của nhiều khu vực. Để hiểu Hồi giáo một cách công bằng, điều quan trọng nhất là nhìn nó như một tôn giáo đa dạng, có những điểm cốt lõi chung, đồng thời có nhiều cách diễn giải và thực hành khác nhau tùy vùng miền, thời đại và cộng đồng.

1) Hồi giáo là gì?

Từ “Islam” trong tiếng Ả Rập thường được hiểu theo nghĩa “quy phục” hay “phó thác” cho Thiên Chúa. Người theo Hồi giáo được gọi là “Muslim” (người Hồi giáo). Hồi giáo thuộc nhóm các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham (Abrahamic religions), cùng “họ hàng” lịch sử với Do Thái giáo và Kitô giáo, nhưng có bản sắc và hệ thống tín lý riêng.

Hồi giáo dạy về niềm tin độc thần: chỉ có một Thiên Chúa, tiếng Ả Rập gọi là “Allah” (nghĩa là “Thiên Chúa/Thượng Đế”). Điểm then chốt trong đức tin Hồi giáo là xác tín rằng Muhammad là vị sứ giả cuối cùng, nhận mặc khải để truyền đạt cho nhân loại.

2) Kinh sách và nền tảng đức tin

Thánh kinh trung tâm của Hồi giáo là Qur'an (Cô-ran). Người Hồi giáo tin đây là lời mặc khải từ Thiên Chúa, được truyền cho Muhammad qua thiên thần Gabriel (Jibril). Bên cạnh đó còn có Hadith và Sunnah: các truyền thuật và khuôn mẫu thực hành gắn với đời sống, lời nói, hành vi của Muhammad, thường được dùng để hiểu và áp dụng đức tin trong đời sống thường ngày.

Một điểm hay bị hiểu lầm: trong Hồi giáo, Jesus (Giêsu) được tôn kính như một vị ngôn sứ/ sứ giả quan trọng, nhưng không được hiểu theo học thuyết “Thiên Chúa có Con” như trong Kitô giáo. Tương tự, Hồi giáo tôn trọng các ngôn sứ như Moses và Abraham, nhưng nhìn lịch sử mặc khải theo cách riêng của mình.

3) Năm trụ cột của Hồi giáo

Một cách ngắn gọn để nắm “xương sống” thực hành của đạo Hồi là Năm trụ cột:

1. Shahada (Tuyên xưng đức tin): khẳng định chỉ có một Thiên Chúa và Muhammad là sứ giả của Ngài.
2. Salah (Cầu nguyện 5 lần mỗi ngày): hướng về Kaaba, nhấn mạnh kỷ luật nội tâm và sự hiện diện của Thiên Chúa trong nhịp sống.
3. Zakat (Bố thí bắt buộc): một tỷ lệ tài sản (thường nhắc đến khoảng 2,5% trong nhiều trường hợp) để trợ giúp người nghèo và các đối tượng yếu thế, nhấn mạnh trách nhiệm xã hội.
4. Sawm (Nhịn chay tháng Ramadan): kiêng ăn uống ban ngày trong tháng Ramadan (theo lịch âm), rèn luyện ý chí, đồng cảm với người thiếu thốn, và tăng cường cầu nguyện – sám hối.
5. Hajj (Hành hương về Mecca): mỗi người có điều kiện được khuyến khích hành hương một lần trong đời tới Mecca, biểu tượng cho sự bình đẳng và hiệp nhất cộng đồng.

4) Thánh địa và đời sống cộng đồng

Hồi giáo có những địa điểm thiêng liêng gắn với lịch sử đức tin và ký ức cộng đồng. Nổi bật nhất là Mecca (nơi có Kaaba), và Medina – nơi gắn với cộng đồng Hồi giáo sơ khai. Ngoài ra, Jerusalem cũng được xem là một thánh địa quan trọng trong truyền thống Hồi giáo.

Cộng đồng tín hữu Hồi giáo toàn cầu thường được gọi chung là “Ummah”, nhấn mạnh tinh thần liên đới vượt qua ranh giới chủng tộc và quốc gia (dù trên thực tế, văn hóa địa phương vẫn tạo ra rất nhiều khác biệt).

5) Các nhánh lớn: Sunni, Shia và Sufi

Nhiều người nói “Hồi giáo” như thể chỉ là một khối đồng nhất, nhưng thực tế có các nhánh và trường phái:

• Sunni: chiếm đa số trong thế giới Hồi giáo; nhấn mạnh truyền thống cộng đồng và hệ thống học phái luật học (madhhab) trong diễn giải.
• Shia: có lịch sử riêng về vấn đề kế vị lãnh đạo tinh thần sau Muhammad, với vai trò nổi bật của Ali và hệ thống Imam trong một số truyền thống Shia.
• Sufi: thiên về chiều sâu tâm linh và tu đức nội tâm (thần bí), nhấn mạnh tình yêu Thiên Chúa, thanh luyện bản thân, và các thực hành đạo đức.

Quan trọng: khác biệt giữa các nhánh không chỉ là “giáo lý”, mà còn đan xen lịch sử, chính trị, văn hóa vùng miền.

6) Sharia: “Luật Hồi giáo” có nghĩa gì?

Sharia thường bị nhắc đến như một từ gây sợ hãi, nhưng về bản chất, nó là khái niệm rộng về “con đường” sống theo ý Thiên Chúa. Trong thực tế, “Sharia” không phải một bộ luật duy nhất áp dụng giống nhau ở mọi nơi. Có sự khác nhau lớn giữa:

• Nguyên tắc đạo đức – tôn giáo (cầu nguyện, bố thí, công bằng, gia đình…)
  và
• Các bộ luật nhà nước ở những quốc gia đa số Hồi giáo (mức độ áp dụng và hình phạt rất khác nhau).

Vì vậy, khi nghe tranh luận về Sharia, cần hỏi rõ: đang nói về nguyên tắc tôn giáo, hay luật nhà nước cụ thể ở quốc gia nào, thời kỳ nào?

7) Những hiểu lầm phổ biến cần tránh

1. Đồng nhất Hồi giáo với bạo lực hay khủng bố: các nhóm cực đoan là hiện tượng chính trị – bạo lực, không đại diện cho toàn bộ cộng đồng Hồi giáo rộng lớn và đa dạng.
2. Cho rằng mọi người Hồi giáo đều giống nhau: văn hóa Hồi giáo ở Indonesia khác xa Trung Đông, Nam Á hay châu Phi.
3. Nhìn Hồi giáo chỉ qua tranh cãi: tôn giáo này cũng có đời sống đạo đức, nghệ thuật, khoa học, triết học, và những truyền thống giáo dục phong phú trong lịch sử.

8) Hồi giáo trong thế giới hôm nay

Hồi giáo hiện diện trên hầu hết các châu lục, với những cộng đồng có truyền thống lâu đời và cả các cộng đồng thiểu số ở phương Tây. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và mạng xã hội, Hồi giáo thường xuất hiện trong tin tức qua xung đột và chính trị, khiến hình ảnh bị lệch. Cách tiếp cận tốt là tách bạch: đức tin – văn hóa – chính trị – cực đoan bạo lựclà bốn lớp khác nhau, không nên trộn làm một.