Trong một tập gần đây của podcast The Road to Emmaus do Scott Hahn dẫn chương trình, linh mục Gregory Pine OP đã nêu lập trường gây nhiều tranh luận: không bao giờ được phép nói dối, kể cả trong những tình huống sinh tử. Hai diễn giả đã nhắc đến giả định kinh điển thời Thế chiến II: một sĩ quan Gestapo gõ cửa nhà bạn, trong khi bạn đang che giấu người Do Thái dưới tầng hầm. Khi bị hỏi thẳng, bạn phải làm gì?
Theo cha Pine, người Kitô hữu không được nói một mệnh đề sai sự thật cách cố ý; giải pháp duy nhất là dùng lối nói lảng tránh, “khéo léo” để không trực tiếp phát ngôn điều sai. Lập trường này nối dài truyền thống luân lý của Augustinevà Thomas Aquinas, vốn cho rằng lời nói cố ý sai, trong giao tiếp thông thường, luôn là tội lỗi dù mục đích là cứu người.
Tuy nhiên, tác giả Clement Harrold cho rằng cách tiếp cận ấy chưa thuyết phục. Trước hết, cần phân biệt rõ: Giáo huấn Công giáo khẳng định “nói dối là sai”, bởi nói dối là hành vi đi ngược lại chân lý để dẫn người khác vào lầm lạc (x. SGLHTCG 2483). Nhưng vấn đề trọng tâm không phải là “có được nói dối với Gestapo hay không”, mà là: liệu việc nói một điều sai với kẻ đang tìm cách giết người vô tội có thực sự cấu thành hành vi nói dối theo nghĩa luân lý hay không.
Tác giả đưa ra ba hướng lập luận. Thứ nhất, trực giác luân lý thông thường cho thấy thật khó chấp nhận việc buộc một người phải “uốn lưỡi” bằng kỹ xảo ngôn từ, trong khi chỉ một câu nói sai sự thật nhằm cứu mạng người lại bị coi là tội. Thứ hai, Kinh Thánh có những trình thuật dường như ủng hộ việc dùng lời nói sai để bảo vệ sự sống: các nữ hộ sinh Do Thái nói sai với vua Ai Cập (Xh 1,15–20); bà Rahab đánh lạc hướng vua Giêricô để cứu các trinh sát (Gs 2); hay thiên thần Raphael tự giới thiệu bằng một tên khác trong sách Tobia (Tb 5,12). Trong các trường hợp ấy, bản văn nhấn mạnh sự chấp thuận của Thiên Chúa đối với hành vi cứu người.
Thứ ba, truyền thống Kitô giáo cũng ghi nhận những thực hành tương tự, nhất là thời bách hại tại Anh quốc, khi các tu sĩ Dòng Tên dùng “ngụ ý” (equivocation) để bảo vệ các linh mục khỏi bị bắt. Gần thời hiện đại hơn, trường hợp đáng kính Salvo D’Acquisto người nhận tội thay để cứu hàng chục thường dân khỏi bị xử bắn tiếp tục đặt ra câu hỏi nghiêm túc về ranh giới giữa chân lý và bổn phận bảo vệ sự sống.
Tóm kết, theo Clement Harrold, lập trường “không bao giờ được nói điều sai sự thật” dù có nền tảng vững chắc, vẫn thiếu tính hiện thực mục vụ trong những tình huống cực đoan. Tranh luận này không khép lại vấn đề, nhưng mời gọi người Kitô hữu suy tư sâu hơn về mối tương quan giữa chân lý, lương tâm và tình yêu đối với con người cụ thể đang bị đe dọa.
Author
Chuyên viết tin tức và bài phân tích về Giáo hội Công giáo và các vấn đề tôn giáo – xã hội quốc tế.
