Giữ khuôn mặt con người trong kỷ nguyên AI

Trong Sứ điệp nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60, Giáo hoàng Lêô XIV đã đưa ra một suy tư vừa mang chiều kích thần học, vừa chạm đến những vấn đề nóng bỏng nhất của thời đại: truyền thông kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo. Trọng tâm của sứ điệp không nằm ở việc ca ngợi hay lên án công nghệ, nhưng ở một câu hỏi căn bản hơn: con người sẽ còn là ai trong một thế giới ngày càng được định hình bởi thuật toán?

Khởi đi từ một nền tảng nhân học Kitô giáo, Đức Thánh Cha nhấn mạnh đến khuôn mặt và tiếng nói như hai dấu ấn không thể thay thế của mỗi con người. Khuôn mặt không chỉ là diện mạo sinh học, và tiếng nói không chỉ là âm thanh, nhưng là nơi biểu lộ căn tính, tương quan và phẩm giá. Khi nhắc đến thuật ngữ prósōpon của Hy Lạp hay personatrong tiếng Latinh, ngài nhắc lại một chân lý cổ xưa: con người là hữu thể được tạo dựng để đối thoại, để hiện diện trước người khác, và trước hết là trước Thiên Chúa.

Trong bối cảnh đó, mối quan tâm lớn của Đức Thánh Cha không phải là sự tiến bộ của trí tuệ nhân tạo tự thân, nhưng là nguy cơ đánh mất nhân tính khi con người trao phó cho máy móc những chức năng vốn thuộc về tự do, trách nhiệm, sáng tạo và phân định. Khi AI có thể mô phỏng giọng nói, khuôn mặt, cảm xúc, thậm chí cả các mối quan hệ, truyền thông không còn đơn thuần là việc trao đổi thông tin, mà có nguy cơ trở thành một không gian bị thao túng sâu xa ở cấp độ tâm lý và xã hội.

Một điểm đáng chú ý trong sứ điệp là lời cảnh báo về việc từ bỏ tư duy của chính mình. Đức Thánh Cha chỉ ra rằng các thuật toán được thiết kế để tối đa hóa tương tác thường ưu tiên cảm xúc tức thời, gây phân cực và làm suy yếu khả năng lắng nghe, suy tư và đối thoại. Khi con người quen dựa vào các bản tổng hợp do AI cung cấp, nguy cơ không chỉ là thông tin sai lệch, mà là sự xói mòn dần dần năng lực suy nghĩ và sáng tạo – những khả năng làm nên chiều sâu của đời sống nhân vị.

Ngài cũng đặc biệt lưu ý đến hiện tượng nhân cách hóa AI, khi các chatbot và “người ảnh hưởng ảo” được thiết kế để tạo cảm giác gần gũi, thấu hiểu và luôn hiện diện. Trong khi điều này có thể hấp dẫn, nhất là với những người cô đơn hoặc dễ bị tổn thương, thì nó lại tiềm ẩn một sự lừa dối tinh vi: con người có thể thay thế các mối quan hệ thật bằng những mối quan hệ giả lập, nơi sự khác biệt – điều kiện căn bản của tình bạn và hiệp thông – bị loại bỏ.

Trước những thách đố đó, Đức Thánh Cha không kêu gọi quay lưng với công nghệ, nhưng mời gọi xây dựng một liên minh có trách nhiệm giữa con người và các công cụ kỹ thuật số. Liên minh này, theo ngài, phải được đặt trên ba trụ cột: trách nhiệm, hợp tác và giáo dục. Trách nhiệm không chỉ thuộc về các nhà phát triển AI hay các nền tảng truyền thông, mà còn thuộc về các nhà lập pháp, các cơ quan quản lý, giới báo chí, giới giáo dục và từng người sử dụng.

Đặc biệt, việc thúc đẩy giáo dục về truyền thông và trí tuệ nhân tạo (MAIL) được xem như một nhiệm vụ cấp thiết, nhằm giúp con người – nhất là người trẻ – phát triển tư duy phản biện, khả năng phân định và tự do nội tâm. Chỉ khi đó, công nghệ mới thực sự trở thành người phục vụ, chứ không phải kẻ chi phối.

Sứ điệp của Đức Thánh Cha Lêô XIV vì thế mang chiều kích ngôn sứ rõ nét: trong một thế giới đầy tiếng ồn của dữ liệu và mô phỏng, Giáo Hội được mời gọi nhắc nhớ nhân loại rằng gìn giữ khuôn mặt và tiếng nói con người chính là gìn giữ chính con người. Mọi đổi mới công nghệ, nếu không quy hướng về phẩm giá và sự thật này, sẽ đánh mất mục đích sâu xa nhất của mình.