Trong dòng chảy không ngừng của lịch sử nhân loại, mỗi thời đại đều đối diện với những cuộc cách mạng làm thay đổi diện mạo của thế giới, và ngày nay, chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa của một kỷ nguyên mới: kỷ nguyên của Trí tuệ nhân tạo (AI). Đây không đơn thuần là một sự tiến bộ về kỹ thuật, mà là một bước ngoặt mang tính triết học và thần học sâu sắc, đòi hỏi Giáo hội phải lên tiếng với tinh thần ngôn sứ để nhận định những dấu chỉ của thời đại. Khi nhìn vào sức mạnh khổng lồ của AI, chúng ta không khỏi liên tưởng đến một thực tại xa xăm nhưng luôn hiện hữu trong bản chất con người: đó là cơn cám dỗ cổ xưa nhất, cơn cám dỗ đã xuất hiện từ buổi bình minh của nhân loại trong vườn Địa Đàng. Con rắn đã thì thầm vào tai con người rằng "các ngươi sẽ trở nên như những vị thần, biết được thiện ác", và hôm nay, lời thì thầm ấy đang được tái hiện qua những thuật toán phức tạp, qua khả năng xử lý dữ liệu siêu việt, tạo nên một ảo tưởng mới rằng con người cuối cùng đã tìm ra công cụ để đạt đến sự toàn năng và toàn tri. Giáo hội cần phải tỉnh táo cảnh báo thế giới rằng, đằng sau lớp vỏ lấp lánh của công nghệ là một vực thẳm của sự kiêu ngạo, nơi con người có nguy cơ đánh mất chính mình khi cố gắng tự biến mình thành Đấng Tạo Hóa.
Ảo tưởng về việc "biết tất cả" là một trong những khía cạnh nguy hiểm nhất của việc lạm dụng AI. Với khả năng truy cập và phân tích hàng tỷ dữ liệu trong tích tắc, AI đem lại cho chúng ta cảm giác rằng không có gì là không thể hiểu thấu. Tuy nhiên, chúng ta cần phân biệt rõ ràng giữa "thông tin" và "trí khôn", giữa "dữ liệu" và "sự khôn ngoan". Trí tuệ nhân tạo, dù có tinh vi đến đâu, thực chất cũng chỉ là một hệ thống tính toán thống kê cực kỳ hiệu quả. Nó hoạt động dựa trên xác suất, trên việc tìm kiếm các mẫu hình trong quá khứ để dự đoán tương lai. Nó có thể "biết" hàng triệu sự kiện, nhưng nó không bao giờ "hiểu" được ý nghĩa của sự hiện hữu. Sự khôn ngoan đích thực (Sapientia) mà Kinh Thánh ca ngợi không đến từ việc tích lũy dữ liệu, mà đến từ sự kết hiệp với Thiên Chúa và lòng khiêm nhường nhận biết giới hạn của thụ tạo. Khi con người tin rằng AI có thể cung cấp mọi câu trả lời cho các vấn đề nhân sinh, từ đạo đức đến tâm linh, họ đang rơi vào cái bẫy của chủ nghĩa duy thực chứng mới, nơi cái gì không thể đo lường hay tính toán được thì bị coi là không tồn tại.
Song song với ảo tưởng về sự toàn tri là ảo tưởng về sự toàn năng – khả năng "làm được tất cả". AI hứa hẹn sẽ giải quyết mọi vấn đề từ bệnh tật, nghèo đói cho đến cái chết. Một viễn tượng về một thế giới được vận hành hoàn hảo bởi máy móc đang khiến con người lầm tưởng rằng họ đã nắm giữ được quyền năng của Thiên Chúa trong tay. Nhưng sự thật là, tính hiệu quả của AI thường che giấu những vết nứt sâu sắc trong bản chất của nó. Một hệ thống AI có thể chẩn đoán bệnh chính xác hơn bác sĩ, nhưng nó không thể an ủi một bệnh nhân đang hấp hối. Nó có thể tối ưu hóa quy trình sản xuất, nhưng nó không thể hiểu được giá trị của lao động và phẩm giá của người lao động. Sự phụ thuộc quá mức vào công nghệ khiến con người dần đánh mất khả năng tự chủ và sự sáng tạo tâm linh. Khi chúng ta giao phó quyền quyết định cho máy móc, chúng ta cũng đồng thời rũ bỏ trách nhiệm đạo đức của mình, và đó chính là lúc chúng ta trở nên yếu đuối nhất ngay giữa lúc chúng ta tưởng mình quyền năng nhất.
Cần phải khẳng định mạnh mẽ rằng AI không mang lại trí khôn hay sự khôn ngoan đích thực. Trí khôn của con người là một hồng ân của Chúa Thánh Thần, nó bao gồm trực giác, lòng trắc ẩn, sự hy sinh và khả năng nhận định thiện ác dựa trên lương tâm. AI không có hơi thở của Thiên Chúa (Ruah), nó không có tâm hồn và không có khả năng yêu thương. Mọi kết quả mà AI đưa ra, dù có vẻ thông minh đến đâu, cũng chỉ là hệ quả của các phép toán logic khô khan. Nguy hiểm nằm ở chỗ, chính vì sự "hiệu quả" này mà con người dễ dàng bị mê hoặc và bỏ qua những sai lầm tiềm ẩn. Những sai lầm này không đến từ máy móc, mà đến từ chính những thiên kiến, những định kiến và cả những tư lợi của những người thiết kế và sở hữu công nghệ đó. Đằng sau một thuật toán "khách quan" có thể là ý đồ thao túng của một tập đoàn hay một thể chế chính trị nào đó. Sự mờ đục của các thuật toán khiến cho các rủi ro về bất bình đẳng, phân biệt đối xử và kiểm soát xã hội trở nên khó kiểm soát hơn bao giờ hết.
Hơn nữa, chúng ta phải đối diện với một sự thật trần trụi: AI không có ý thức hay lương tâm. Nó không thể chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Khi một thảm họa xảy ra do quyết định của AI, ai sẽ là người chịu trách nhiệm? Máy móc không thể bị kết án, cũng không thể ăn năn. Mọi rủi ro trong "thời đại số" thực chất không đến từ sự nổi loạn của máy móc như trong các bộ phim viễn tưởng, mà đến từ tâm địa và sự yếu đuối của con người. Đó là những con người thiết kế ra chúng với mục đích trục lợi, là những người sở hữu chúng để củng cố quyền lực, và là những người sử dụng chúng để làm hại đồng loại. Công nghệ chỉ là một chiếc gương phản chiếu bản chất của người sử dụng nó. Nếu tâm hồn con người trống rỗng và thiếu vắng tình thương, công nghệ sẽ trở thành một thứ vũ khí hủy diệt tàn khốc, không chỉ về thể xác mà còn về tinh thần.
Giáo hội, trong sứ mạng mục vụ của mình, phải không ngừng nhắc nhở con người về những giới hạn của thụ tạo. Chúng ta không phải là Thiên Chúa, và chúng ta không bao giờ có thể trở thành Thiên Chúa bằng con đường kỹ thuật. Sự trưởng thành thực sự của nhân loại không nằm ở chỗ chúng ta có thể chế tạo ra những cỗ máy thông minh đến mức nào, mà ở chỗ chúng ta có thể bảo vệ và yêu thương những người nghèo khổ, những người bị gạt ra bên lề xã hội như thế nào trong một thế giới ngày càng bị thống trị bởi thuật toán. AI có thể giúp chúng ta quản lý tài nguyên tốt hơn, nhưng nó không thể dạy chúng ta cách chia sẻ bánh cho người đói. Nó có thể giúp chúng ta kết nối toàn cầu, nhưng nó không thể tạo ra sự hiệp thông thực sự giữa những tâm hồn.
Một khía cạnh khác cần được lưu ý là sự cám dỗ về sự bất tử thông qua công nghệ. Có những xu hướng tư tưởng muốn dùng AI để lưu trữ ký ức, ý thức của con người vào máy tính để đạt được sự sống đời đời. Đây là một hình thức báng bổ niềm tin vào sự phục sinh. Sự sống đời đời mà Thiên Chúa hứa ban là sự kết hợp trong tình yêu với Người, chứ không phải là sự tồn tại vĩnh viễn của những dòng mã code vô tri. Khi con người cố gắng chối bỏ cái chết thông qua công nghệ, họ cũng đồng thời chối bỏ ý nghĩa của sự sống và sự cứu chuộc của Đức Kitô. Giáo hội cần phải bảo vệ vẻ đẹp của sự mong manh và hữu hạn của con người, bởi chính trong sự yếu đuối đó, ân sủng của Thiên Chúa mới được tỏ hiện trọn vẹn.
Cuộc đối thoại giữa đức tin và công nghệ phải dựa trên nền tảng của chủ nghĩa nhân vị Kitô giáo. Con người luôn là trung tâm, là mục đích chứ không bao giờ là phương tiện của công nghệ. Chúng ta không được phép để cho "trí tuệ nhân tạo" thay thế cho "trí tuệ nhân linh". Mọi sự phát triển kỹ thuật phải phục vụ cho công ích và sự thăng tiến toàn diện của con người. Điều này đòi hỏi một đạo đức học về AI (Algo-ethics) mà Đức Thánh Cha Phanxicô đã nhiều lần nhấn mạnh. Một đạo đức học không dựa trên sự hiệu quả kinh tế, mà dựa trên công bằng, minh bạch và lòng nhân ái. Chúng ta cần những nhà khoa học có đức tin, những lập trình viên có lương tâm, và những nhà lãnh đạo biết đặt giá trị đạo đức lên trên lợi nhuận.
Nhìn lại lịch sử tháp Babel, chúng ta thấy một bài học đắt giá về việc con người muốn xây tháp chạm đến trời để "làm danh mình rạng rỡ". Kết cục của sự kiêu ngạo đó là sự chia rẽ và tan rã. AI hôm nay có nguy cơ trở thành một tháp Babel mới nếu chúng ta không biết khiêm tốn trước Đấng Tạo Hóa. Sự phân hóa giàu nghèo, sự cô lập trong thế giới ảo, và sự thao túng tâm lý đám đông chính là những dấu hiệu của một sự chia rẽ mới đang âm thầm diễn ra. Giáo hội phải là tiếng chuông cảnh tỉnh, kêu gọi nhân loại quay trở về với những giá trị cốt lõi của Tin Mừng: khiêm nhường, phục vụ và yêu thương.
Trong bối cảnh đó, vai trò của giáo dục và đào tạo lương tâm trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Chúng ta không thể ngăn cản bước tiến của công nghệ, nhưng chúng ta có thể trang bị cho con người khả năng nhận định để không bị công nghệ nuốt chửng. Các gia đình, trường học và cộng đồng Kitô hữu cần phải trở thành nơi nuôi dưỡng sự khôn ngoan đích thực, nơi dạy cho người trẻ biết rằng giá trị của họ không nằm ở số lượng "like" trên mạng xã hội hay khả năng sử dụng các công cụ AI, mà nằm ở việc họ là hình ảnh của Thiên Chúa. Chúng ta cần học cách im lặng để nghe tiếng Chúa nói, thay vì luôn bị bao vây bởi tiếng ồn của thông tin kỹ thuật số. Chúng ta cần học cách nhìn vào mắt nhau để cảm thông, thay vì chỉ nhìn vào màn hình máy tính.
Cuối cùng, Giáo hội cần đồng hành với những người đang dấn thân trong lĩnh vực công nghệ, khích lệ họ sử dụng tài năng để làm sáng danh Chúa và phục vụ nhân loại. Công nghệ, nếu được sử dụng đúng đắn, có thể là một công cụ tuyệt vời để loan báo Tin Mừng, để chữa lành và xây dựng hòa bình. Nhưng để làm được điều đó, con người phải luôn ghi nhớ rằng mình chỉ là quản gia chứ không phải chủ nhân của tạo thành. Chúng ta cần phải quỳ gối trước mầu nhiệm của Thiên Chúa để thấy mình bé nhỏ, và từ sự bé nhỏ đó, chúng ta mới có thể đón nhận được sức mạnh thật sự của Thánh Thần.
Tương lai của nhân loại không nằm trong tay của các siêu máy tính, mà nằm trong trái tim của những con người biết yêu thương và kính sợ Thiên Chúa. Cám dỗ "trở nên như Thiên Chúa" sẽ còn tiếp tục biến hình dưới nhiều hình thức khác nhau, nhưng sự thật duy nhất vẫn là: chúng ta chỉ tìm thấy hạnh phúc đích thực khi chúng ta chấp nhận mình là con cái của Thiên Chúa, được dựng nên bởi tình yêu và cho tình yêu. Trí tuệ nhân tạo có thể là một người trợ tá đắc lực, nhưng nó sẽ mãi mãi là một thần tượng giả tạo nếu chúng ta tôn thờ nó thay cho Đấng Tạo Hóa. Giáo hội sẽ tiếp tục sứ mạng của mình, là ngọn hải đăng chỉ đường cho nhân loại đi qua những cơn bão của thời đại số, để hướng tới bến đỗ cuối cùng là sự sống đời đời trong Thiên Chúa, nơi không còn bóng dáng của ảo tưởng, chỉ có ánh sáng rạng ngời của Sự Thật và Tình Yêu.
Lạy Chúa, xin ban cho chúng con sự khôn ngoan để nhận ra những cạm bẫy của lòng kiêu ngạo, xin giúp chúng con biết sử dụng những tiến bộ của khoa học để phục vụ công trình sáng tạo của Ngài, và xin cho chúng con luôn ghi nhớ rằng, chỉ có Ngài mới là nguồn mạch duy nhất của mọi trí tuệ và bình an. Giữa một thế giới đang mải mê với những phép màu của công nghệ, xin cho chúng con luôn biết giữ vững đức tin, để không bao giờ đánh mất linh hồn mình cho những ảo tượng chóng qua, nhưng luôn hướng về vương quốc vĩnh cửu, nơi Ngài hiển trị muôn đời. Amen.
Lm. Anmai, CSsR
Trung Khang
Trung Khang
Trung Khang
Trung Khang
Trung Khang
Trung Khang
Trung Khang
Author
Chuyên viết tin tức và bài phân tích về Giáo hội Công giáo và các vấn đề tôn giáo – xã hội quốc tế.
Đăng ký nhận bản tin từ Kênh Công Giáo - Ephata Catholic Media
Luôn cập nhật những bài viết và tin tức chọn lọc mới nhất của chúng tôi.
