ĐHY Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn: Hành trình 92 năm từ Cà Mau tới Roma

Năm 1934, tại một họ đạo nhỏ ven sông ở Cà Mau, một cậu bé tên Mẫn chào đời trong một gia đình Công giáo đạo đức. Không ai ngờ rằng, cậu bé ấy sau này sẽ trở thành vị Hồng y đầu tiên xuất thân từ miền Nam Việt Nam, một hành trình đức tin kéo dài 92 năm, từ những con kênh nước ngọt miền Tây đến điện Vatican tại Rôma.

Cậu bé giúp lễ và tiếng gọi từ “Bác Hai”

Sinh ngày 5 tháng 3 năm 1934 tại họ đạo Hòa Thành (xã Hòa Thành, thành phố Cà Mau), Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn là trưởng nam trong một gia đình có bảy anh em. Cha là Ngài Phêrô Phạm Phú Hào (dân địa phương gọi ông Sáu Hào), người đã đào con kênh nổi tiếng “Kênh Ba Ngàn” để giúp dân khai phá đất đai. Mẹ là bà Maria Nguyễn Thị Quới. Gia đình Ngài gắn bó mật thiết với Giáo hội, ông nội từng là “ông Biện” quản lý đất Nhà Chung do linh mục Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp khai khẩn.

Khi mới khoảng 7 tuổi, cậu Mẫn được chính linh mục Trương Bửu Diệp, người mà sau này ông gọi thân mật là “Bác Hai” chọn làm chú giúp lễ. Mỗi sáng sớm, cậu dậy từ tờ mờ, một mình đi bộ trên con đường tối để đến nhà thờ. Chính những khoảnh khắc gần gũi với bàn thờ, với Mình Thánh Chúa, đã gieo mầm ơn gọi linh mục trong lòng cậu bé.

Năm 10 tuổi, cậu Mẫn bước chân vào Tiểu chủng viện Cù Lao Giêng. Nhưng cuộc đời chủng sinh ngay từ đầu đã đầy gian nan: năm 1945, chủng viện bị đốt cháy trong chiến tranh, cậu phải tản cư về quê, bán bánh ít, bánh tét, đánh bắt cá để mưu sinh. Rồi cậu tiếp tục hành trình tu học tại Tiểu chủng viện Nam Vang (Phnom Penh, Campuchia) từ 1946 đến 1954. Cuộc sống thiếu thốn, có lúc phải ngủ trên nóc nhà, nhưng cậu vẫn kiên trì. Sau đó là những năm tháng học triết học và thần học tại Đại chủng viện Thánh Giuse Sài Gòn, với một khoảng gián đoạn 4 năm (1957–1961) về Bạc Liêu dạy học để phụ giúp gia đình khó khăn.

Ngày 25 tháng 5 năm 1965, tại Nhà thờ Chánh tòa Cần Thơ, linh mục Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn được Đức cha Giacôbê Nguyễn Ngọc Quang truyền chức. Lúc ấy, Ngài 31 tuổi, một hành trình dài từ cậu bé Cà Mau đến bàn thờ linh mục.

Người “trồng người” giữa thời buổi gian nan

Sau khi chịu chức, cha Mẫn dành gần 30 năm cho sứ vụ đào tạo linh mục, giai đoạn mà Ngài coi là “sự nghiệp trồng người” quan trọng nhất. Làm giáo sư tại Tiểu chủng viện Á Thánh Quý (Cái Răng, Cần Thơ), rồi du học tại Đại học Loyola Marymount (Los Angeles, Mỹ) từ 1968–1971, tốt nghiệp Cao học Quản trị Giáo dục.

Sau năm 1975, khi các chủng viện bị đóng cửa hoặc hạn chế nghiêm ngặt, cha Mẫn âm thầm phụ trách đào tạo linh mục cho Giáo phận Cần Thơ. Vừa dạy trực tiếp, vừa gửi chủng sinh về các giáo xứ thực tập mục vụ. Năm 1988, khi Nhà nước cho phép mở lại chủng viện, cha trở thành Giám đốc tiên khởi Đại chủng viện Thánh Quý, đào tạo chung cho ba giáo phận Cần Thơ – Long Xuyên – Vĩnh Long. Hàng trăm linh mục sau này coi Ngài là người thầy, người cha tinh thần.

Ngài luôn nhấn mạnh tinh thần “Như Thầy đã yêu thương” (Sicut Dilexi – Ga 15:12) khẩu hiệu sau này của ngài. Đó không chỉ là lời hay, mà là cách sống: đối thoại trong yêu thương, phục vụ người nghèo, kết hợp học tập với mục vụ thực tế.

Từ Giám mục Mỹ Tho đến Tổng Giám mục Sài Gòn

Năm 1993, Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II bổ nhiệm cha Mẫn làm Giám mục Phó Giáo phận Mỹ Tho (quyền kế vị). Lễ tấn phong diễn ra ngày 11 tháng 8 năm 1993 tại Đại chủng viện Thánh Quý chính nơi Ngài từng làm giám đốc. Năm 1998, ngài được bổ nhiệm làm Tổng Giám mục Tổng Giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh, nhậm chức ngày 2 tháng 4 năm 1998.

Hồng y từ miền Nam

Ngày 29 tháng 9 năm 2003, Đức Gioan Phaolô II công bố danh sách tân Hồng y. Ngày 21 tháng 10 năm 2003, tại Rôma, Tổng Giám mục Phạm Minh Mẫn được phong Hồng y đẳng Linh mục Nhà thờ San Giustino. Ngài là Hồng y thứ 5 của Việt Nam và là vị đầu tiên xuất thân từ miền Nam. Khẩu hiệu Sicut Dilexi một lần nữa vang lên như lời cam kết suốt đời.

Là hồng y, ngài tham gia hai Mật nghị Hồng y năm 2005 (bầu Đức Bênêđictô XVI) và năm 2013 (bầu Đức Phanxicô). Ngài còn là thành viên Bộ Phụng tự và Kỷ luật Bí tích, Bộ Loan báo Tin Mừng của Tòa Thánh.

Những năm tháng tĩnh dưỡng và hành trình về Nhà Cha

Năm 2014, tròn 80 tuổi, Đức Hồng y xin từ nhiệm theo Giáo luật. Đức Thánh Cha Phanxicô chấp thuận ngày 22 tháng 3 năm 2014. Ngài sống tĩnh dưỡng tại Trung tâm Mục vụ Tổng Giáo phận Sài Gòn, vẫn dâng lễ hàng ngày lúc 5h30, đọc sách, đi dạo, thăm giáo xứ và đồng hành với nhóm doanh nhân Công giáo mà chính ngài từng thành lập.

Sức khỏe suy giảm dần do tuổi cao, nhưng tinh thần vẫn sáng ngời. Đến chiều Chúa Nhật ngày 22 tháng 3 năm 2026, lúc 17 giờ 22 phút, Đức Hồng y Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn được Chúa gọi về tại chính Trung tâm Mục vụ Tổng Giáo phận Sài Gòn. Ngài hưởng thọ 92 tuổi, với 61 năm linh mục, 33 năm giám mục và 23 năm hồng y.

Hành trình từ Cà Mau đến Rôma khép lại, nhưng di sản yêu thương vẫn còn mãi. Một cậu bé giúp lễ miền Tây đã trở thành chứng nhân sống động của Tin Mừng giữa lòng dân tộc Việt Nam. Như chính khẩu hiệu của ngài: “Như Thầy đã yêu thương” một lời mời gọi mỗi chúng ta tiếp tục hành trình ấy.