Chuyên gia về Đức Piô XII: "Không sử gia nghiêm túc nào có thể gọi Ngài là Giáo hoàng của Hitler"

Ngày 2 tháng 3 năm 2026 đánh dấu kỷ niệm 150 năm ngày sinh của Eugenio Pacelli – người sau này trở thành Đức Giáo hoàng Piô XII. Dù triều đại của ngài là một trong những giai đoạn được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất lịch sử cận đại, những tranh cãi xung quanh thái độ của ngài đối với chế độ Phát xít vẫn bị bóp méo bởi các chiến dịch truyền thông.

Trong cuộc trao đổi với tờ National Catholic Register, ông Emilio Artiglieri đã thẳng thắn bác bỏ những "huyền thoại đen" và khẳng định giá trị lịch sử đích thực của vị Giáo hoàng thời chiến.

Cuộc chiến chống lại "Huyền thoại đen"

Theo ông Artiglieri, cần phân biệt rõ rệt giữa nghiên cứu khoa học và tuyên truyền đại chúng. Về mặt khoa học, kể từ thời Đức Phaolô VI, các học giả như linh mục Pierre Blet đã công bố bộ tài liệu đồ sộ Actes et Documents chứng minh nỗ lực cứu trợ của Tòa Thánh.

Đặc biệt, sau khi Đức Phanxicô mở cửa kho lưu trữ Vatican thời kỳ Pacelli, các công trình của Giáo sư Johan Ickx hay Pier Luigi Guiducci đã cung cấp bằng chứng đanh thép giải mã cái gọi là "sự im lặng" của Đức Piô XII. "Dưới ánh sáng của các tài liệu này, không một sử gia nghiêm túc nào có thể gọi ngài là 'Giáo hoàng của Hitler'", ông Artiglieri nhấn mạnh.

Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận rằng các chiến dịch bôi nhọ – vốn bắt nguồn từ thời Xô Viết – vẫn bám rễ trong tâm lý đám đông thông qua điện ảnh, điển hình là bộ phim Nuremberg mới đây trên Netflix. Bộ phim này bị cáo buộc xuyên tạc thái độ của Giáo hoàng đối với các tội phạm chiến tranh Phát xít. Thực tế, Vatican đã cung cấp các tài liệu mật cho Tòa án Nuremberg ngay từ tháng 11/1945, đến mức trùm Phát xít Hans Frank từng phải tự hỏi liệu Vatican có đang đóng vai trò "phụ tá công tố viên" hay không.

Tình bạn và sự tri ân từ người Do Thái

Trái ngược với các cáo buộc bài Do Thái, lịch sử ghi nhận Đức Piô XII có những tình bạn chân thành với người Do Thái từ thời niên thiếu. Minh chứng rõ nhất là sự kiện Israel Zolli, Chánh Rabbi của Rome, đã cải đạo sang Công giáo năm 1945 và chọn tên rửa tội là Eugenio để tri ân Đức Giáo hoàng.

Năm 1955, Dàn nhạc Giao hưởng Israel đã đến Vatican biểu diễn bản Giao hưởng số 7 của Beethoven như một lời cảm ơn sự giúp đỡ của ngài trong cuộc đại nạn Shoah. Theo thống kê từ các nguồn sử liệu, các mạng lưới cứu trợ do Đức Piô XII chỉ đạo đã trực tiếp hoặc gián tiếp cứu sống khoảng 700.000 đến 860.000 người Do Thái khỏi tay Phát xít Đức.

Di sản và Tiến trình Phong thánh

Dù Đức Piô XII đã được Đức Bênêđíctô XVI tuyên phong là Đấng Đáng kính vào năm 2009, tiến trình phong thánh vẫn đang chờ đợi sự xác nhận của một phép lạ chính thức. Ông Artiglieri cho biết lòng sùng kính đối với vị "Mục tử Thiên thần" (Pastor Angelicus) vẫn lan tỏa mạnh mẽ trên toàn thế giới qua các yêu cầu xin ảnh tượng và thánh tích.

Về mặt thần học, Đức Piô XII được coi là "người cha" gián tiếp của Công đồng Vatican II. Các văn kiện Công đồng đã trích dẫn ngài tới 219 lần từ 95 văn bản khác nhau. Các nghị phụ Công đồng cũng đã nhắc tên ngài hơn 1.000 lầntrong các bài tham luận, cho thấy tầm ảnh hưởng sâu rộng của ngài đối với Giáo hội hiện đại.

Kết thúc buổi phỏng vấn, ông Artiglieri khẳng định mục tiêu của Ủy ban Giáo hoàng Pacelli là giới thiệu một hình ảnh Đức Piô XII đa dạng hơn: không chỉ là vị Giáo hoàng của thời chiến, mà còn là con người của nghệ thuật, khoa học và là người bảo vệ nền văn minh Kitô giáo trước các hệ tư tưởng cực đoan.