Chính trị của sự bất hạnh

Chỉ một cơn kẹt xe, một đôi giày chật, hay một ngày thiếu sinh khí cũng đủ làm hỏng tâm trạng con người. Những cảm giác khó chịu ấy vốn dĩ rất đời thường và tưởng chừng không liên quan gì đến chính trị hay kinh tế. Nhưng khi hàng triệu người cùng lúc sống trong trạng thái bức bối, bất an và khao khát tìm lối thoát, thì sự bất hạnh không còn là chuyện cá nhân: nó trở thành một lực lượng chính trị.

Nghiên cứu tại Mỹ cho thấy những cảm xúc tiêu cực về đời sống có ảnh hưởng đến lựa chọn chính trị mạnh hơn cả chủng tộc hay giai cấp. “Lá phiếu của sự bất hạnh” từng góp phần quan trọng trong chiến thắng của Donald Trump năm 2016. Sự bất hạnh cũng len lỏi vào khủng hoảng opioid, vào việc lạm dụng thuốc hướng thần, vào sự bùng nổ của ngành tâm lý trị liệu. Một nền kinh tế khổng lồ được xây dựng xoay quanh nhu cầu làm dịu nỗi khó chịu của con người.

Điều nghịch lý là: chính nỗ lực không ngừng tìm “nguyên nhân” cho sự bất hạnh lại khiến hậu quả xã hội và chính trị của nó thêm trầm trọng. Thông thường, con người chỉ trải nghiệm một cảm giác khó chịu mơ hồ. Nhưng rất nhanh sau đó, họ gán cho nó một lý do: công việc, tiền bạc, gia đình, bất công xã hội. Khi ấy, cảm giác khó chịu trở thành “sự bất hạnh có nguyên nhân”, và bản thân con người bắt đầu sống trong câu chuyện mà họ tự dựng nên để giải thích tâm trạng của mình.

Nhiều trường hợp, mối quan hệ nhân – quả bị đảo ngược: ta không buồn vì thất bại, mà ta gọi tên thất bại để hợp thức hóa nỗi buồn. Cảm xúc là thật, nhưng sự bất hạnh thì mang tính “xây dựng”, được tạo nên bởi cách ta diễn giải đời sống.

Trong lịch sử, tôn giáo từng cung cấp khung ý nghĩa cho nỗi khổ của con người. Khi tôn giáo suy giảm vai trò, xã hội hiện đại chứng kiến ba “làn sóng” giải quyết bất hạnh nhân tạo. Làn sóng thứ nhất là thuốc hướng thần, quy mọi nỗi buồn về mất cân bằng hóa học trong não. Làn sóng thứ hai là liệu pháp nhận thức – hành vi, cố gắng thay đổi cách con người suy nghĩ để họ dễ chấp nhận đời sống hơn. Cả hai, theo Dworkin, đều mang tính “gây tê”: làm dịu lương tâm, làm phẳng xung đột nội tâm, đôi khi đánh đổi bằng việc bóp méo cái nhìn về thực tại.

Những mô hình này không chỉ tác động đến cá nhân mà còn định hình chính trị. Khi bất hạnh được xem là vấn đề hóa học hoặc tâm lý thuần túy, con người thu mình lại, giảm kết nối xã hội, và dần đặt hy vọng vào chính trị như nơi cuối cùng có thể “cứu rỗi” họ. Chính trị từ đó không chỉ là xung đột lợi ích, mà trở thành cuộc tranh giành hy vọng. Thất bại chính trị đồng nghĩa với sự sụp đổ tinh thần, dẫn đến ám ảnh, cực đoan và thù hận.

Ngày nay, làn sóng thứ ba đang hình thành: công nghệ. Thực tế ảo, trí tuệ nhân tạo, robot đồng hành không còn tìm cách thay đổi con người, mà thay thế chính thực tại. Điều con người không có trong đời thật sẽ được mô phỏng bằng công nghệ. Nhưng hạnh phúc đạt được từ sự giả lập ấy là một dạng tự lừa dối tinh vi: không nguy hiểm, không rủi ro, không mất mát – và vì thế, cũng không có hy vọng đích thực.

Dworkin cảnh báo: nguy cơ lớn nhất không phải là con người trở nên điên loạn, mà là trở nên chán chường. Khi hạnh phúc được bảo đảm như một sản phẩm, cảm xúc bị mất giá. Mà hạnh phúc thật, tự bản chất, luôn đi kèm bất an, khả năng mất mát và hy vọng.

Không có giải pháp kỹ thuật nào có thể giải quyết tận gốc sự bất hạnh của con người. Vấn đề ấy – xưa nay và mãi mãi – phải được đối diện bằng chính trị, đạo đức và đời sống tinh thần, chứ không chỉ bằng thuốc men, liệu pháp hay công nghệ.

Tác giả: RONALD W. DWORKIN

Lược dịch theo The Politics of Unhappiness