Ai như một sự giải phóng

Chỉ riêng việc cuốn sách được bàn tán nhiều nhất gần đây mang tên If Anyone Builds It, Everyone Dies cũng đủ cho thấy trạng thái tâm lý tập thể của con người hôm nay. “Nó” ở đây là trí tuệ nhân tạo tiên tiến. Trong khi nhiều tác giả và nhà bình luận cảnh báo về viễn cảnh máy móc tiêu diệt hoặc thay thế hoàn toàn con người, Liel Leibovitz lại đề nghị một cách nhìn khác: thay vì là thảm họa, AI có thể trở thành một cơ hội giải phóng sâu sắc cho con người.

Nỗi sợ phổ biến hiện nay xoay quanh ý tưởng rằng AI sẽ làm con người trở nên vô dụng: máy móc chẩn đoán bệnh nhanh hơn bác sĩ, phân tích luật chính xác hơn luật sư, xử lý dữ liệu hiệu quả hơn bất kỳ chuyên gia nào. Trong viễn cảnh ấy, toàn bộ hệ thống giá trị hiện đại – vốn đặt nền tảng trên thành tích, năng suất và năng lực cá nhân – bắt đầu lung lay. Nhưng chính tại đây, theo Leibovitz, một cánh cửa mới mở ra.

Để hiểu điều này, ông quay về với khái niệm “chế độ trọng dụng năng lực” (meritocracy) do nhà xã hội học Michael Young đưa ra từ năm 1958. Trọng dụng năng lực, thoạt nghe, có vẻ công bằng và hợp lý. Nhưng theo Young, nó mang một khiếm khuyết nghiêm trọng: nó biến thành công thành thước đo giá trị con người. Trong một xã hội như vậy, con người học cách định nghĩa bản thân bằng học vị, chức danh, thu nhập – và xem mọi thất bại như một sự sụp đổ nhân phẩm.

AI, khi làm xói mòn lợi thế của tầng lớp “ưu tú dựa trên năng lực”, vô tình phá vỡ nền tảng ấy. Khi máy móc làm tốt hơn con người trong nhiều công việc trí óc, câu hỏi “Tôi làm được gì?” không còn đủ nữa. Con người buộc phải quay lại câu hỏi căn bản hơn: “Tôi là ai?” và “Điều gì mang lại ý nghĩa cho đời sống?”

Nhà khoa học máy tính Moshe Koppel gợi ý rằng trong một thế giới nơi công việc không còn là trung tâm bản sắc, con người sẽ quay về với những gì vốn không thể bị tối ưu hóa: đức tin, cộng đồng, các thực hành đạo đức và tinh thần. Tôn giáo, theo ông, tồn tại không phải vì hiệu quả, mà vì cam kết; không vì lợi ích thị trường, mà vì ý nghĩa vượt lên trên thị trường.

Leibovitz kết luận: AI không thể thay thế khát vọng công lý, lòng trắc ẩn, sự thật và chiều kích siêu việt nơi con người. Nó có thể lấy đi một số công việc, nhưng cũng có thể trả lại cho con người điều quý giá hơn: sự hiện diện trọn vẹn, tự do nội tâm và ý thức rằng giá trị con người không nằm ở bằng cấp hay lương bổng, mà ở phẩm giá được tạo dựng. Nếu vậy, trí tuệ nhân tạo không phải là kẻ hủy diệt, mà có thể là chất xúc tác cho một cuộc thức tỉnh mới – nơi trí tuệ con người được giải phóng để suy tư không chỉ về giá cả, mà cuối cùng, về giá trị.